(ភ្នំពេញ)៖ នៅក្នុងពិភពពាណិជ្ជកម្មសម័យថ្មី ពន្ធគយមិនមែនជាតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចទៀតទេ ប៉ុន្តែជាឧបករណ៍នយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពល។ សម្រាប់ប្រទេសតូចមួយដូចកម្ពុជា ពន្ធគយ ៤៩% មិនមែនជាតួលេខលើក្រដាសទេ ប៉ុន្តែជាខ្សែបន្ទាត់ក្រហម ដែលអាចកាត់ផ្តាច់ការងារកម្មករ រោងចក្រ និងស្ថិរភាពសង្គមទាំងមូល។ នៅចន្លោះហានិភ័យនោះ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទៅវិញទៅមក ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក បានលេចឡើង វាមិនមែនជាជម្រើសប្រណីតទេ ប៉ុន្តែជាចម្លើយបន្ទាន់។

កាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ កម្ពុជា បានសម្រេចអនុញ្ញាតឱ្យទំនិញផលិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ចូលទីផ្សារខ្មែរ ដោយមិនបង់ពន្ធគយដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យពន្ធ «ទៅវិញទៅមក» របស់អាមេរិក ដែលគំរាមកំហែងដល់វិស័យនាំចេញកម្ពុជា។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ទោះបីត្រូវគេមើលឃើញថា មានភាពលំអៀងទៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា ពាណិជ្ជកម្មសម័យថ្មី គឺជាការប្រកួតប្រជែងជាយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងចំណោមអំណាចទីផ្សារ អភិបាលកិច្ច និងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។

* កិច្ចព្រមព្រៀងនៃខ្សែជីវិតសេដ្ឋកិច្ច មិនមែនជាសម្បទានធម្មតា

ប្រធានសភាពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកនៅកម្ពុជា លោក Casey Barnett បានសរសេរថា បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយនេះ ការនាំចេញរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកមកកម្ពុជា បានកើនឡើងដល់៩៦% បើប្រៀបធៀបនឹងឆ្នាំមុន ក្នុងរយៈពេលពីខែសីហាដល់ខែធ្នូ។ ការកើនឡើងនេះ បានកើតមានក្នុង៥៤ប្រភេទ ចំណោម ៨៥ប្រភេទនៃផលិតផល ដែលបង្ហាញពីអានុភាពជាក់ស្តែងនៃកិច្ចព្រមព្រៀង។ ជាពិសេស ការនាំចូលផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈចម្រាញ់ បានកើនឡើងដល់ ៩ដង ដែលជាសញ្ញាច្បាស់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះ មិនមែនជាឯកសារនយោបាយលើក្រដាសទេ។

សហរដ្ឋអាមេរិក គឺជាទីផ្សារធំដែលស្រូបយកប្រហែល ៣៨% នៃការនាំចេញសរុបរបស់កម្ពុជា។ ក្នុងបរិបទនេះ ការគំរាមដាក់ពន្ធគយរហូតដល់ ៤៩% មានន័យថា ផលិតផលវាយនភណ្ឌ ស្បែកជើង និងផលិតកម្មឧស្សាហកម្មរបស់កម្ពុជា អាចបាត់បង់សមត្ថភាពប្រកួតប្រជែងភ្លាមៗ នៅលើទីផ្សារអន្តរជាតិ។ ដោយហេតុនេះ កម្ពុជា បានជ្រើសរើសប្រើ «ទីផ្សារខ្លួនឯង» ជាឧបករណ៍ការទូតពាណិជ្ជកម្ម ដើម្បីការពារជីវភាពកម្មករ ស្ថិរភាពឧស្សាហកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូល។

ជាមួយគ្នានេះ ការកើនឡើងនៃការនាំចូលពីសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ត្រូវបានជំរុញដោយយុទ្ធសាស្ត្រ បំបែកហានិភ័យ (de-risking) និងការបង្វែរចេញពីការពឹងផ្អែកលើ ផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈពីថៃ ក្នុងបរិបទដែលអំពើឈ្លានពាន និងភាពមិនស្ថិរភាពពីភាគីថៃ លើកម្ពុជា នៅតែបន្តកើតមាន។ នៅទីនេះ ពាណិជ្ជកម្ម មិនត្រឹមតែជាបញ្ហាតម្លៃទីផ្សារទេ ប៉ុន្តែបានក្លាយជាឧបករណ៍សន្តិសុខសេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខជាតិ។

* ទំនិញអាមេរិកដែលមិនជាប់ពន្ធ៖ ការដោះដូរដើម្បីសង្គ្រោះសេដ្ឋកិច្ច

លោក Casey Barnett បានបញ្ជាក់ថា នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ កម្ពុជា បានសម្រេចអនុញ្ញាតឱ្យ ទំនិញផលិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់ ចូលទីផ្សារកម្ពុជា ដោយមិនបង់ពន្ធគយ (duty-free) ជាវិធានការអនុគ្រោះមួយ ដើម្បីបន្ថយហានិភ័យពីពន្ធគយ «ទៅវិញទៅមក» (reciprocal tariffs) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ វិធានការនេះ ត្រូវបានអនុវត្តក្នុងបរិបទដែលកម្ពុជា កំពុងប្រឈមមុខនឹងអត្រាពន្ធរហូតដល់ ៤៩% ដែលអាចគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់វិស័យផលិតកម្មនាំចេញ និងជីវភាពកម្មករ។

សហរដ្ឋអាមេរិក គឺជាទីផ្សារដែលស្រូបយកប្រហែល៣៨% នៃការនាំចេញសរុបរបស់កម្ពុជា។ ក្នុងលក្ខខណ្ឌបែបនេះ ការអនុញ្ញាតឱ្យទំនិញអាមេរិក ចូលកម្ពុជា ដោយមិនបង់ពន្ធគយមិនមែនជាការចុះចាញ់អធិបតេយ្យភាពទេ ប៉ុន្តែជាយុទ្ធសាស្ត្រការទូតពាណិជ្ជកម្មការពារជាតិ (Defensive Trade Diplomacy) ដែលកម្ពុជាប្រើប្រាស់ ដើម្បីការពារទីផ្សារនាំចេញធំជាងគេ និងបន្តរក្សាស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។

ជាក់ស្តែងកម្ពុជាបានលះបង់ចំណូលពន្ធមួយផ្នែក ដើម្បីទប់ស្កាត់ហានិភ័យធំជាងគេ គឺការបាត់បង់ទីផ្សារនាំចេញ និងការបាក់បែកខ្សែសង្វាក់ផលិតកម្ម។ នេះជាការសម្រេចចិត្តដែលផ្អែកលើតុល្យភាពអំណាច និងការគណនាយុទ្ធសាស្ត្រ មិនមែនជាការឆ្លើយតបដោយអារម្មណ៍នយោបាយ ឬការបង្ខំចិត្តដោយសម្ពាធខាងក្រៅឡើយ។ នៅក្នុងពិភពដែលពាណិជ្ជកម្ម ត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍នយោបាយកាន់តែកើនឡើង, ការសម្រេចចិត្តរបស់កម្ពុជា បង្ហាញថា ប្រទេសតូចក៏អាចប្រើទីផ្សារខ្លួនឯងជាឧបករណ៍ការពារ ដើម្បីរស់រាននៅក្រោមរចនាសម្ព័ន្ធអំណាចពាណិជ្ជកម្មសកលបានដែរ។

* លទ្ធផលជាក់ស្តែង៖ ទំនិញអាមេរិកកើន ៩៦% ក្នុង៥ខែ

លោក Casey Barnett បានបញ្ជាក់បន្តថា បន្ទាប់ពីការកែប្រែគោលនយោបាយពាណិជ្ជកម្មនេះ ការនាំចេញរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកមកកម្ពុជា បានកើនឡើងដល់ ៩៦% បើប្រៀបធៀបនឹងឆ្នាំមុន ក្នុងរយៈពេលត្រឹម ៥ខែ ចាប់ពីខែសីហាដល់ខែធ្នូ។ កំណើននេះ មិនត្រឹមតែកំណត់ចំពោះមុខទំនិញមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែបានរីករាលដាលពាសពេញទៅក្នុងប្រភេទផលិតផល ៥៤ក្នុងចំណោម ៨៥ប្រភេទ ដែលបង្ហាញថា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានផ្លាស់ប្តូរទៅលើរចនាសម្ព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីកាន់តែទូលំទូលាយ ដោយមិនគ្រាន់តែតម្លៃពន្ធគយប៉ុណ្ណោះឡើយ។

អ្វីដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេ គឺការកើនឡើងដល់ ៩ដង នៃការនាំចូលផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈចម្រាញ់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនេះ មិនអាចបកស្រាយត្រឹមតែដោយកត្តាតម្លៃ ឬតម្រូវការទីផ្សារទេ ប៉ុន្តែជាសញ្ញានៃការប្រែប្រួលយុទ្ធសាស្ត្រផ្គត់ផ្គង់ថាមពល ដែលកម្ពុជា កំពុងអនុវត្ត ដើម្បីបំបែកហានិភ័យ និងកាត់បន្ថយភាពពឹងផ្អែកលើប្រភពប្រេងឥន្ធនៈពីថៃ ក្នុងបរិបទដែលអំពើឈ្លានពាន និងភាពមិនស្ថិរភាពពីភាគីថៃ លើកម្ពុជា នៅតែបន្តកើតមាន។

លទ្ធផលទាំងនេះ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទៅវិញទៅមក រវាងកម្ពុជា និងសហរដ្ឋអាមេរិក មានអានុភាពជាក់ស្តែង និងអនុវត្តបានពិតប្រាកដ។ វាមិនមែនជាសញ្ញានយោបាយទទេៗ ឬការសន្យាលើក្រដាសនោះទេ ប៉ុន្តែជាគោលនយោបាយដែលបានបម្លែងទិសដៅពាណិជ្ជកម្ម ប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខសេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខថាមពលរបស់កម្ពុជា ដោយផ្ទាល់។

* ពាណិជ្ជកម្ម និងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ៖ បង្វែរចេញពីថៃ

លោក Casey Barnett បានគូសបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា កម្ពុជា បានចាប់ផ្តើមបម្លែងប្រភពនាំចូលផលិតផលមួយចំនួនពីថៃ ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាក់ស្តែងការនាំចូលផលិតផលទឹកដោះគោមួយចំនួន បានផ្លាស់ប្តូរប្រភពយ៉ាងច្បាស់ ខណៈដែលការនាំចូលផ្សេងទៀតពីសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏បានកើនឡើងយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមាន យានយន្ត ប្លាស្ទិក ក្រដាស ជាតិសរសៃសម្រាប់ឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ ផលិតផលអាហារ គ្រឿងចក្រ និងម៉ាស៊ីន។

ការប្រែប្រួលទិសដៅពាណិជ្ជកម្មនេះ មិនមែនជាការផ្លាស់ប្តូរតាមតម្លៃទីផ្សារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាផ្នែកមួយនៃយុទ្ធសាស្ត្រ បំបែកហានិភ័យ ដែលកម្ពុជាកំពុងតែអនុវត្ត ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពពឹងផ្អែកលើប្រទេសជិតខាង ដែលកំពុងបង្កជម្លោះ និងអំពើឈ្លានពានលើទឹកដីកម្ពុជា។ ក្នុងបរិបទដែលខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ អាចក្លាយជាចំណុចងាយរងគ្រោះ ការបង្វែរប្រភពនាំចូលក៏ក្លាយជាបញ្ហាសន្តិសុខជាតិ មិនមែនត្រឹមតែសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ។ នៅទីនេះ ពាណិជ្ជកម្ម មិនត្រឹមតែជាកិច្ចការទិញ-លក់ទំនិញទេ ប៉ុន្តែបានក្លាយជា ឧបករណ៍យុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការការពារសន្តិសុខសេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខថាមពល និងស្ថិរភាពជាតិ នៅក្នុងបរិបទភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

* តុល្យភាពមិនស្មើ និងការពិតនៃអំណាច

នៅឆ្នាំ២០២៤ កម្ពុជា បាននាំចេញទំនិញទៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានតម្លៃសរុប ១២.៧ពាន់លានដុល្លារ ខណៈដែលការនាំចូលពីសហរដ្ឋអាមេរិក មានត្រឹមតែ ៣០០លានដុល្លារប៉ុណ្ណោះ។ ប្រធានសភាពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា បានទទួលស្គាល់ដោយផ្ទាល់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានចរចានេះ មានភាពលម្អៀង និងអនុគ្រោះទៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិកជាង ប៉ុន្តែភាពលំអៀងនោះ ត្រូវយល់នៅក្នុងបរិបទនៃរចនាសម្ព័ន្ធពាណិជ្ជកម្ម ដែលកម្ពុជាពឹងផ្អែកខ្លាំងលើទីផ្សារអាមេរិក ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិក មិនពឹងផ្អែកលើទីផ្សារកម្ពុជាទេ។

ភាពមិនសមមាត្រនេះ មួយផ្នែកកើតឡើងពី អំណាចទិញទាប (purchasing power) របស់ប្រជាជនកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យទំនិញអាមេរិក មិនអាចក្លាយជាទំនិញប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់ភាគច្រើននៃសង្គម។ ផ្នែកមួយទៀត កើតឡើងពី នីតិវិធីផ្តល់អាជ្ញាប័ណ្ណ និងលក្ខខណ្ឌបច្ចេកទេស ដែលនៅតែខ្វះភាពច្បាស់លាស់ និងស្តង់ដារ បង្កើតជារបាំងពាណិជ្ជកម្មមិនមែនពន្ធ (non-tariff barriers) ដែលរារាំងមិនឱ្យទំនិញអាមេរិក ឈានដល់ទីផ្សារកម្ពុជា បានយ៉ាងរលូន។

ក្នុងបរិបទនេះ សហរដ្ឋអាមេរិក ផ្តោតលើគោលដៅ កាត់បន្ថយឱនភាពពាណិជ្ជកម្ម (trade deficit) ខណៈដែលកម្ពុជា ផ្តោតលើការរក្សាទីផ្សារនាំចេញ និងការងាររបស់កម្មករ។ ភាពមិនស្របគ្នានៃគោលដៅទាំងពីរនេះ មិនមែនជាការប៉ះទង្គិចអារម្មណ៍នយោបាយ ទេ ប៉ុន្តែជាការប៉ះទង្គិចរចនាសម្ព័ន្ធ រវាងតម្រូវការរបស់ប្រទេសធំ ដែលមានអំណាចកំណត់ច្បាប់ទីផ្សារ និងប្រទេសតូច ដែលពឹងផ្អែកលើទីផ្សារខាងក្រៅវាជាការប៉ះទង្គិចមួយ ដែលកំណត់ទិសដៅនៃការចរចាពាណិជ្ជកម្ម និងលក្ខខណ្ឌអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅលើតារាង។

* ប្រការអភិបាលកិច្ច៖ លក្ខខណ្ឌអាមេរិក ប៉ុន្តែផលប្រយោជន៍ខ្មែរ

កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទៅវិញទៅមកនេះ បានដាក់លក្ខខណ្ឌឱ្យកម្ពុជា បន្តកែលម្អអភិបាលកិច្ច និងភាពថ្លៃថ្នូរនៃស្ថាប័នរដ្ឋ ដោយរួមមានការបង្កើតតុលាការការងារឯករាជ្យ ការផ្សព្វផ្សាយព្រាងបទប្បញ្ញត្តិជាសាធារណៈ ការបង្ហាញថ្លៃសេវាផ្លូវការយ៉ាងច្បាស់ និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំង អំពើក្លែងបន្លំ និងអំពើពុករលួយ។ ទោះបីជាលក្ខខណ្ឌទាំងនេះ ត្រូវបានលើកឡើងក្នុងបរិបទនៃការទាមទារពីខាងក្រៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែអត្ថប្រយោជន៍ជាក់ស្តែង និងរយៈវែង នឹងត្រឡប់មកកម្ពុជាផ្ទាល់ តាមរយៈការកើនឡើងនៃទំនុកចិត្តវិនិយោគ ការការពារសិទ្ធិកម្មករ និងការកាត់បន្ថយថ្លៃដើមប្រតិបត្តិការរបស់អាជីវកម្ម។

គួរឱ្យកត់សម្គាល់ថា លក្ខខណ្ឌទាំងនេះមិនមែនជារឿងថ្មីសម្រាប់កម្ពុជាឡើយ។ ជាក់ស្តែង រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានប្តេជ្ញា និងអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រកែលម្អអភិបាលកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់ដូចជា ការពង្រឹងប្រព័ន្ធច្បាប់ការងារ ការធ្វើឌីជីថលកម្មសេវាសាធារណៈ ការបង្កើនភាពថ្លៃថ្នូរនៃដំណើរការផ្តល់អាជ្ញាប័ណ្ណ និងការបង្កើនការត្រួតពិនិត្យលើអំពើអសកម្ម និងអំពើពុករលួយនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។ ក្នុងន័យនេះ កិច្ចព្រមព្រៀង មិនបានបង្ខំឱ្យកម្ពុជា «ប្តូរទិស» ទេ ប៉ុន្តែបានជំរុញ និងបង្កើនល្បឿន នៃដំណើរការកែទម្រង់ ដែលរាជរដ្ឋាភិបាល បានកំណត់ជាទិសដៅរួចមកហើយ។

ការប្រៀបធៀបនេះ បង្ហាញថា ប្រការអភិបាលកិច្ចក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង មិនមែនជាឧបករណ៍សម្ពាធតែមួយជ្រុងនោះទេ ប៉ុន្តែជាចំណុចប្រសព្វ រវាងសម្ពាធអន្តរជាតិ និងឆន្ទៈនយោបាយខាងក្នុង។ នៅក្នុងបរិបទនេះ កម្ពុជាអាចបំប្លែង «លក្ខខណ្ឌអាមេរិក» ឲ្យក្លាយជាឧបករណ៍កែលម្អខ្លួនឯង ដែលជួយពង្រឹងស្ថាប័នរដ្ឋ ការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ច និងភាពធន់នៃសង្គមជាតិក្នុងរយៈពេលវែង។

ក្នុងសេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖

កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទៅវិញទៅមករវាងកម្ពុជា និងសហរដ្ឋអាមេរិក មិនមែនជារឿងនៃអ្នកឈ្នះ និងអ្នកចាញ់តែមួយជ្រុងឡើយ។ វាជាការដោះដូរដ៏ពិបាក និងមានតម្លៃខ្ពស់ នៅចន្លោះការសង្គ្រោះសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ការរក្សាទីផ្សារនាំចេញដ៏សំខាន់ និងការបន្តកែលម្អរដ្ឋាភិបាលខាងក្នុង។ ក្នុងបរិបទដែលពន្ធគយ និងពាណិជ្ជកម្ម ត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍នយោបាយ កម្ពុជា បានជ្រើសរើសផ្លូវដែលមិនមែនជាការចុះចាញ់ ប៉ុន្តែជាការគណនាយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីរស់រាន។

នៅក្នុងពិភពដែលអំណាចធំកំណត់ច្បាប់ទីផ្សារ និងប្រទេសតូចត្រូវសម្របខ្លួន ដើម្បីរក្សាកន្លែងឈរ ករណីកម្ពុជា បង្ហាញថា ប្រទេសតូច មិនចាំបាច់ត្រូវក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃរចនាសម្ព័ន្ធអំណាចនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ កម្ពុជាអាចប្រើទីផ្សារខ្លួនឯង ការកែលម្អអភិបាលកិច្ច និងការទូតពាណិជ្ជកម្ម ជាឧបករណ៍រួម ដើម្បីបម្លែងសម្ពាធខាងក្រៅឲ្យក្លាយជាឱកាសកែទម្រង់ខាងក្នុង។

ជាសរុបកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ បញ្ជាក់ថា ការរស់រាននិងការរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសតូច ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល មិនអាស្រ័យលើអំណាចយោធា ឬទំហំទីផ្សារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើសមត្ថភាពភ្ជាប់ការកែលម្អខ្លួនឯង ជាមួយនយោបាយពិត (Realpolitik) យ៉ាងឆ្លាតវៃ និងមានទិសដៅវែងឆ្ងាយ៕