(ភ្នំពេញ)៖ ប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិ គឺជាធនធានយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយពិភពលោក។ ចាប់តាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី២០ មក ធនធានថាមពលបានកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធអំណាចអន្តរជាតិ ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច យុទ្ធសាស្ត្រយោធា និងពាណិជ្ជកម្មសកល។ បណ្តាប្រទេសដែលមានទុនបម្រុងអ៊ីដ្រូកាបូនច្រើន ច្រើនតែមានឥទ្ធិពលភូមិសាស្ត្រនយោបាយយ៉ាងសំខាន់ ខណៈដែលបណ្តាប្រទេសនាំចូលថាមពល យកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់លើសន្តិសុខថាមពល និងខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ប្រកបដោយស្ថិរភាព។

ប្រព័ន្ធថាមពលសកលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅជាមួយនឹងស្ថិរភាពភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ជម្លោះនៅក្នុងតំបន់ផលិតប្រេងសំខាន់ៗ ជាពិសេសមជ្ឈិមបូព៌ា ធ្លាប់នាំឱ្យមានផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។សារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃផ្លូវថាមពលតាមសមុទ្រ ដូចជាច្រកសមុទ្រហ័រមូស (Strait of Hormuz) ដែលប្រហែល១/៥(មួយភាគប្រាំ) នៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រេងពិភពលោកឆ្លងកាត់ បង្ហាញពីរបៀបដែលហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពល និងភូមិសាស្ត្រមានឥទ្ធិពលលើនយោបាយអន្តរជាតិ។

ការវិភាគនេ៖ ពិនិត្យមើលការវិវត្តន៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃផលិតកម្ម តម្លៃប្រេងនិងសក្ដានុពលភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ជុំវិញធនធានថាមពល ផលប៉ះពាល់នៃភាពតានតឹងបច្ចុប្បន្នដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់ និងគន្លងអនាគតដ៏មានសក្តានុពលនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយថាមពលសកល។

១. ការវិវត្តន៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រេង និងឧស្ម័នក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក
១.១ ការអភិវឌ្ឍប្រេងដំបូង (១៩០០-១៩៤៥)

សារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃប្រេងបានលេចឡើងនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ នៅពេលដែលប្រេងកាតបានជំនួសធ្យូងថ្មជាប្រភពថាមពលដ៏លេចធ្លោសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន ឧស្សាហកម្ម និងប្រតិបត្តិការយោធា។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងទី២ ប្រេងបានក្លាយជាទ្រព្យសម្បត្តិយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់។
ក្នុងអំឡុងពេលនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាអ្នកផលិតប្រេងឈានមុខគេរបស់ពិភពលោក ដោយផ្គត់ផ្គង់ឥន្ធនៈភាគច្រើនដែលប្រើប្រាស់ដោយកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទទួលបានការផ្គត់ផ្គង់ប្រេងដែលអាចទុកចិត្តបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងភស្តុភារកម្មសម័យសង្គ្រាម និងផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។

១.២ ការពង្រីកថាមពលក្រោយសង្គ្រាម (១៩៤៥-១៩៧៣)

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ការប្រើប្រាស់ប្រេងសកលបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារឧស្សាហូបនីយកម្ម ការកសាងសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញ និងការពង្រីកប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ទុនបម្រុងប្រេងដ៏ធំត្រូវបានរកឃើញ និងអភិវឌ្ឍនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសនៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត អ៊ីរ៉ង់ និងអ៊ីរ៉ាក់។
ក្នុងអំឡុងពេលនេះ តម្លៃប្រេងនៅមានស្ថិរភាពក្នុងកម្រិតមួយ ដែលភាគច្រើនគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុនប្រេងពហុជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការបង្កើតអង្គការ OPEC នៅឆ្នាំ១៩៦០ បានផ្លាស់ប្តូរតុល្យភាពភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៃការផ្គត់ផ្គង់ និងតម្លៃថាមពល។

១.៣ វិបត្តិប្រេង និងផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក (១៩៧៣–១៩៩០)

វិបត្តិប្រេងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ បានបង្ហាញពីរបៀបដែលធនធានថាមពលអាចត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ការធ្វើពហិការនាំចេញប្រេងរបស់អារ៉ាប់ឆ្នាំ ១៩៧៣ (1973 Arab Oil Embargo) និងបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ១៩៧៩ (1979 Iranian Revolution) បានបង្កឱ្យមានការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃតម្លៃប្រេងពិភពលោក។

ផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនាពេលនោះរួមមាន៖
- អតិផរណាយ៉ាងលឿននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្ម
- វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួន
- ការចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំងលើសន្តិសុខថាមពល និងការធ្វើពិពិធកម្មវិបត្តិទាំងនេះក៏បានពង្រឹងឥទ្ធិពលរបស់បណ្តាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងនយោបាយអន្តរជាតិផងដែរ។

១.៤ ការផ្លាស់ប្តូរថាមពលសកល (១៩៩០-២០២៦)

ប្រព័ន្ធថាមពលទំនើបបានវិវត្តន៍តាមរយៈការច្នៃប្រឌិតបច្ចេកវិទ្យា និងការពង្រីកតម្រូវការសកល។ ការខួងយកប្រេងតាមសមុទ្រ (Offshore drilling) និងការទាញយកប្រេងពីថ្មសែល (shale oil) បានបង្កើនសមត្ថភាពផលិតកម្មយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាអ្នកផលិតប្រេងធំជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក បន្ទាប់មកមានអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងរុស្ស៊ី។ ផលិតកម្មប្រេងសកលសព្វថ្ងៃលើសពី ១០០លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសារៈសំខាន់ដែលបន្តកើតមាននៃអ៊ីដ្រូកាបូននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។

២. ប្រេង និងឧស្ម័នក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយសកល

ប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិមានឥទ្ធិពលលើភូមិសាស្ត្រនយោបាយតាមវិធីសំខាន់ៗមួយចំនួន៖
១. សន្តិសុខថាមពល៖ បណ្តាប្រទេសពឹងផ្អែកលើការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលដែលមានស្ថិរភាព ដើម្បីគាំទ្រដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខជាតិ។
២. ផ្លូវយុទ្ធសាស្ត្រតាមសមុទ្រ៖ ពាណិជ្ជកម្មថាមពលសកលពឹងផ្អែកលើផ្លូវសមុទ្រដូចជា ច្រកសមុទ្រហ័រមូស ព្រែកជីកស៊ុយអេ (Suez Canal) និងច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា (Strait of Malacca)។ ការរំខានអាចបង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់សកល។
៣. សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយ និងជម្លោះ៖ ធនធានថាមពលកំណត់សម្ព័ន្ធភាពការទូតនិងគូប្រជែងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ការគ្រប់គ្រងទុនបម្រុងប្រេង និងបំពង់បង្ហូរប្រេង ច្រើនតែក្លាយជាកត្តាលីករនៅក្នុងជម្លោះក្នុងតំបន់។

៣. ភាពតានតឹងឈូងសមុទ្របច្ចុប្បន្ន និងទីផ្សារថាមពល

ភាពតានតឹងថ្មីៗដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់ គូសបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់ដែលបន្តកើតមាននៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយថាមពលនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់អ៊ីរ៉ង់នៅជិតច្រកសមុទ្រហ័រមូស ផ្តល់ឱ្យនូវអានុភាពយុទ្ធសាស្ត្រយ៉ាងសំខាន់លើផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រេងសកល។ ការរំខានអាចកាត់បន្ថយការផ្គត់ផ្គង់ប្រេងសកលយ៉ាងខ្លាំង និងបង្កឱ្យមានការកើនឡើងថ្លៃយ៉ាងខ្លាំង។
ផលប៉ះពាល់មួយចំនួនរួមមាន៖
- ការបង្កើនវត្តមានយោធានៅឈូងសមុទ្រពែក្ស (Persian Gulf)
- ការប្រកួតប្រជែងជាយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងចំណោមមហាអំណាចសកល
- ភាពមិនច្បាស់លាស់កាន់តែខ្ពស់នៅក្នុងទីផ្សារថាមពលអន្តរជាតិ

៤. ផលប៉ះពាល់លើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក
ការប្រែប្រួលតម្លៃថាមពលប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជា៖
- អតិផរណា៖ តម្លៃប្រេងកាន់តែខ្ពស់ បង្កើនថ្លៃដើមនៃការដឹកជញ្ជូន ផលិតកម្ម និងផលិតកម្មស្បៀង។
- កំណើនសេដ្ឋកិច្ច៖ ការប្រែប្រួលតម្លៃថាមពលអាចបន្ថយកំណើន ដោយសារការបង្កើនថ្លៃដើម និងកាត់បន្ថយអំណាចទិញ។
- ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ៖ ទីផ្សារថាមពលមានឥទ្ធិពលលើផ្សារភាគហ៊ុន អត្រាប្តូរប្រាក់ និងលំហូរវិនិយោគ។

៥. ការព្យាករណ៍អនាគតនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយថាមពលសកល
សេណារីយ៉ូដែលអាចកើតមានសម្រាប់ឆ្នាំ ២០២៦-២០៤០៖
- សេណារីយ៉ូទី១៖ ការកើនឡើងនៃជម្លោះ៖ ការរំខានការផ្គត់ផ្គង់នៅឈូងសមុទ្រនាំឲតម្លៃប្រេងកើនពី១៥០-២០០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែលនាំឲអស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចសកល។
- សេណារីយ៉ូទី២៖ ស្ថិរភាពយុទ្ធសាស្ត្រ៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការការទូត និងការដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយសុវត្ថិភាព នាំឲតម្លៃប្រេងក្នុងរង្វង់៧០-១០០ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែលនាំឲមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចកម្រិតមធ្យម។
- សេណារីយ៉ូទី៣៖ ការផ្លាស់ប្តូរថាមពល៖ ថាមពលកកើតឡើងវិញ និងការទទួលយកយានយន្តអគ្គិសនី (EV) ជួយកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើប្រេង ប៉ុន្តែអ៊ីដ្រូកាបូននៅតែចាំបាច់។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ប្រេង និងឧស្ម័ននៅតែជាកត្តាលីករនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយសកល និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។ វិបត្តិប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភាពតានតឹងឈូងសមុទ្របច្ចុប្បន្ន បង្ហាញពីសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រដែលបន្តកើតមាននៃផ្លូវដឹកជញ្ជូនថាមពល និងមជ្ឈមណ្ឌលផលិតកម្ម។ អ្នកបង្កើតគោលនយោបាយត្រូវតែថ្លឹងថ្លែងរវាងសន្តិសុខថាមពល ការកាត់បន្ថយជម្លោះ និងផែនការផ្លាស់ប្តូរ ដើម្បីធានាស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចសកល៕