(ភ្នំពេញ)៖ ប្រេងនៅតែជាទំនិញយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុត ដែលជាកត្តាកំណត់នៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។ នៅក្នុងបរិបទនៃភាពតានតឹងផ្នែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយបច្ចុប្បន្ន ជាពិសេសជម្លោះនៅតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស ការយល់ដឹងអំពីសក្ដានុពលនៃការផលិត ការប្រើប្រាស់សន្និធិប្រេងបម្រុង និងយន្តការសន្សំសំចៃ ពិតជាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ អត្ថបទនេះមានគោលបំណងវិភាគលើទិដ្ឋភាពទាំងបួននេះ ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យ និងការសិក្សាពីស្ថាប័នអន្តរជាតិឈានមុខមួយចំនួន ដើម្បីគូសបញ្ជាក់ពីបញ្ហាប្រឈម និងឱកាសនានាក្នុងការធានាសន្តិសុខថាមពលសកល។

១. ការផលិតប្រេងក្នុងពេលមានវិបត្តិ
ការផលិតប្រេងឆៅសកលបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយយោងតាមទីភ្នាក់ងារថាមពលអន្តរជាតិ (IEA) ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ការផ្គត់ផ្គង់ប្រេងសកលបានកើនឡើងជាមធ្យម ៣លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយអាចកើនឡើងបន្ថែមទៀតប្រមាណ ២.៤លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅឆ្នាំ២០២៦។ កំណើននេះភាគច្រើនកើតចេញពីការសម្រេចចិត្តរបស់ក្រុមប្រទេសផលិតប្រេង OPEC+ ក្នុងការដកខ្លួនចេញពីការកាត់បន្ថយផលិតកម្មស្ម័គ្រចិត្ត ដែលបានអនុវត្តតាំងពីឆ្នាំ២០២៣។

ទោះជាយ៉ាងណា វិបត្តិភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលផលិតកម្មប្រេងដ៏សំខាន់របស់ពិភពលោក កំពុងមានហានិភ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ការផ្គត់ផ្គង់។ ច្រកសមុទ្រហ័រមុស (Strait of Hormuz) ដែលជាចំណុចច្រកចេញចូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រហែល២០% នៃការប្រើប្រាស់ប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិរាវរបស់ពិភពលោកកំពុងស្ថិតក្រោមការគំរាមកំហែង។ ការវិភាគថ្មីៗបង្ហាញថា ការបិទច្រកសមុទ្រនេះអាចបង្កឱ្យមានការខ្វះខាតប្រចាំថ្ងៃលើសពី១០លានបារ៉ែល ដែលជាទំហំធំជាងវិបត្តិប្រេងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ទៅ ៥ដង។

គួរកត់សម្គាល់ថា សហរដ្ឋអាមេរិក ប្រេស៊ីល កាណាដា និងហ្គីយ៉ានា ត្រូវបានគេព្យាករណ៍ថានឹងរួមចំណែកយ៉ាងច្រើនក្នុងកំណើនផលិតកម្មប្រេងក្រៅក្រុម OPEC+ នៅឆ្នាំ២០២៥ និង២០២៦។ នេះបង្ហាញពីភាពចម្រុះនៃប្រភពផ្គត់ផ្គង់កាន់តែខ្លាំងឡើង បើប្រៀបធៀបនឹងអតីតកាល។ ទោះបីជាយ៉ាងណា សមត្ថភាពផលិតសល់ (spare capacity) របស់ OPEC ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅក្នុងដៃរបស់អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត នៅតែជាកត្តាសំខាន់ក្នុងការទប់ស្កាត់ការប្រែប្រួលតម្លៃខ្លាំងៗនៅពេលមានវិបត្តិ។

២. ការប្រើប្រាស់ប្រេង និងផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ច
ការប្រើប្រាស់ប្រេងសកលបានកើនឡើងក្នុងកម្រិតមធ្យម ដោយ IEA ប៉ាន់ប្រមាណថាកំណើនតម្រូវការនៅឆ្នាំ២០២៥ និង២០២៦ គឺប្រហែល ៧០០,០០០បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ។ កំណើនយឺតនេះ បណ្តាលមកពីកត្តាសេដ្ឋកិច្ចទន់ខ្សោយ ការកើនឡើងប្រសិទ្ធភាពយានយន្ត និងការកើនឡើងនៃការលក់រថយន្តអគ្គិសនីនៅក្នុងទីផ្សារជាច្រើន។

ទស្សនវិស័យរយៈពេលវែងរបស់ OPEC បង្ហាញថា តម្រូវការប្រេងសកលនឹងបន្តកើនឡើង ដោយអាចឈានដល់ជិត ១២៣លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅឆ្នាំ២០៥០ ដែលជំរុញដោយកំណើនប្រជាជន និងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងបណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ ការណ៍នេះអាចផ្ទុយស្រឡះពីទស្សនៈដែលថាពិភពលោកកំពុងឈានទៅរកការបោះបង់ចោលប្រេងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ការសិក្សារបស់មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF) បានបង្ហាញថា តម្រូវការសកលយ៉ាងគំហុក (global demand shocks) ដែលអាចកើតចេញពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ការប្រកាសទិន្នន័យទីផ្សារការងាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងតំបន់ចាយប្រាក់អឺរ៉ូ មានឥទ្ធិពលវិជ្ជមានទៅលើផលិតកម្មឧស្សាហកម្មពិភពលោក កាត់បន្ថយស្តុកប្រេង និងធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុប្រសើរឡើង។ ផ្ទុយទៅវិញ វិបត្តិភូមិសាស្ត្រនយោបាយអាចបង្កើតការផ្គត់ផ្គង់ ដែលនាំឱ្យថ្លៃកើនឡើងនិងសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះ។

ក្នុងបរិបទវិបត្តិបច្ចុប្បន្ន តម្លៃប្រេង Brent និង WTI បានកើនឡើងប្រហែល៤០-៥០% ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ ដោយឈានដល់ប្រហែល ១០០ដុល្លារក្នុជាងក្នុងមួយបារ៉ែល។ ទោះជាយ៉ាងណា សេដ្ឋវិទូមួយចំនួនយល់ថា លឿនពេកក្នុងការហៅវិបត្តិនេះថាជា «វិបត្តិប្រេង» ពិតប្រាកដ ដូចនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ឬ១៩៧៩ ដោយសារការរឹតត្បិតផ្នែកផ្គត់ផ្គង់ បច្ចុប្បន្ននៅមានកម្រិតតិចជាងនៅឡើយ។

៣. សន្និធិប្រេងបម្រុងជាយុទ្ធសាស្ត្រ (Strategic Petroleum Reserves)
សន្និធិប្រេងបម្រុងជាយុទ្ធសាស្ត្រ គឺជាឧបករណ៍ដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ប្រទេសនានាក្នុងការទប់ទល់នឹងវិបត្តិថាមពល។ ការបង្កើតសន្និធិប្រេងបម្រុងជាតិបានកើតឡើងយ៉ាងច្រើនបន្ទាប់ពីវិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលជាឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងគឺការបង្កើត Strategic Petroleum Reserve (SPR) របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ ក្នុងវិបត្តិបច្ចុប្បន្ន បណ្តារដ្ឋជាសមាជិកនៃទីភ្នាក់ងារថាមពលអន្តរជាតិ (IEA) បានសម្រេចចិត្តបញ្ចេញប្រេងចំនួន ៤០០លានបារ៉ែលពីសន្និធិបម្រុងរបស់ពួកគេ ដោយក្នុងនោះ ១៧២លានបារ៉ែលគឺមកពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ IEA បានប្រកាសត្រៀមខ្លួនបញ្ចេញប្រេងបន្ថែមទៀត «ប្រសិនបើចាំបាច់»។ ការសម្រេចចិត្តនេះមានគោលបំណងទប់លំនឹងថ្លៃប្រេងនិការរំខានដល់ការផ្គត់ផ្គង់។

ទន្ទឹមនឹងនេះ ស្តុកប្រេងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងប្រទេសចិនបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយសារច្បាប់ថាមពលថ្មីដែលដាក់ឱ្យអនុវត្តនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ ដែលតម្រូវឱ្យក្រុមហ៊ុនប្រេងបង្កើនស្តុកប្រេងនៅក្នុងបរិវេណស្តុកពាណិជ្ជកម្មរបស់ពួកគេ។ ការណ៍នេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីយុទ្ធសាស្ត្រពង្រឹងសន្តិសុខថាមពលរបស់ចិន។ ទោះបីជាមានការបញ្ចេញប្រេងពីសន្និធិបម្រុងក៏ដោយ ក៏អ្នកជំនាញព្រមានថា សមត្ថភាពផ្ទុកនៅក្នុងប្រទេសផលិតកំពុងឈានដល់ចំណុចកំពូល ដែលអាចបង្ខំឱ្យមានការកាត់បន្ថយផលិតកម្មប្រេង។

៤. ការសន្សំសំចៃប្រេង និងការឆ្លើយតបគោលនយោបាយ
ការសន្សំសំចៃប្រេង និងការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពថាមពល គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រសំខាន់ក្នុងការកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់នៃវិបត្តិប្រេង។ ការសិក្សាបង្ហាញថា កំណើនសេដ្ឋកិច្ចសកលសព្វថ្ងៃពឹងផ្អែកលើប្រេងតិចជាងមុន ដោយត្រូវការ «ប្រេងតិចជាង៤ដង ដើម្បីបង្កើតផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប ១% បើធៀបនឹងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០»។

IEA បានចង្អុលបង្ហាញថា តម្រូវការប្រេងមានភាពយឺតដោយធម្មជាតិ (inelastic) មានន័យថាវាត្រូវការការប្រែប្រួលតម្លៃធំៗដើម្បីប៉ះពាល់ដល់ការប្រើប្រាស់ក្នុងរយៈពេលខ្លី។ ឧទាហរណ៍៖ ការកើនឡើងតម្លៃប្រេង១០% រយៈពេលយូរ នឹងកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ប្រេងសកលបានត្រឹមតែប្រហែល ០.៣% ប៉ុណ្ណោះ។ នេះដោយសារថាមពលជាទំនិញមូលដ្ឋានដែលចាំបាច់សម្រាប់ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជន។ ក្នុងពេលមានវិបត្តិ រដ្ឋាភិបាលអាចងាកទៅរកវិធានការផ្សេងៗដូចជាការឧបត្ថម្ភធន ការត្រួតពិនិត្យថ្លៃ ដែលអាចបន្ថយការបញ្ជូនសញ្ញាទីផ្សារទៅកាន់អ្នកប្រើប្រាស់។ ទោះជាយ៉ាងណា វិធានការបែបនេះអាចនាំឱ្យមានការប្រើប្រាស់ហួសហេតុ និងបង្កើនសម្ពាធលើថវិកាជាតិ។

ការវិភាគរបស់ IMF បានបង្ហាញថា តម្រូវការសកលយ៉ាងគំហុកអាចជួយកាត់បន្ថយស្តុកប្រេង និងធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុប្រសើរឡើង។ នេះបញ្ជាក់ថា ការគ្រប់គ្រងតម្រូវការប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព អាចដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការទប់ទល់នឹងវិបត្តិ។
គួរកត់សម្គាល់ថា វិបត្តិនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូស មិនត្រឹមតែគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខថាមពលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខស្បៀង ទឹក និងជីកសិកម្មផងដែរ។ តំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស គឺជាផ្លូវគន្លឹះសម្រាប់ការនាំចេញជីកសិកម្ម ដោយប្រហែលមួយភាគបី(១/៣) នៃពាណិជ្ជកម្មជីសកលឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះ។

* សេចក្តីសន្និដ្ឋាន និងអនុសាសន៍គោលនយោបាយ
ការវិភាគលើការផលិត ការប្រើប្រាស់ សន្និធិប្រេង និងការសន្សំសំចៃប្រេងក្នុងពេលមានវិបត្តិសាកលបង្ហាញឱ្យឃើញពីភាពស្មុគស្មាញ និងការជាប់ទាក់ទងគ្នានៃកត្តាទាំងនេះ។ ទោះបីជាមានការកើនឡើងនៃការផលិត និងការធ្វើពិពិធកម្មប្រភពថាមពលក៏ដោយ ក៏ហានិភ័យភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតែជាកត្តាចម្បងដែលជំរុញឱ្យមានអស្ថិរភាពថ្លៃ។

ដោយផ្អែកលើការវិភាគខាងលើ យើងមានអនុសាសន៍គោលនយោបាយមួយចំនួនដូចខាងក្រោម៖
១. ពង្រឹងសន្និធិប្រេងបម្រុងជាយុទ្ធសាស្ត្រ៖ ប្រទេសនានា រួមទាំងកម្ពុជា គួរបន្តពង្រឹង និងថែរក្សាសន្និធិប្រេងបម្រុងរបស់ខ្លួន ដើម្បីត្រៀមទប់ទល់នឹងវិបត្តិផ្គត់ផ្គង់ដែលអាចកើតមាន។
២. ធ្វើពិពិធកម្មប្រភពថាមពល៖ ការបង្កើនការប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញ និងការធ្វើពិពិធកម្មប្រភពនាំចូលប្រេង អាចកាត់បន្ថយភាពងាយរងគ្រោះពីការរំខាននៅក្នុងតំបន់ណាមួយ។
៣. ជំរុញការសន្សំសំចៃថាមពល៖ គោលនយោបាយជំរុញប្រសិទ្ធភាពថាមពល និងការសន្សំសំចៃប្រេង ជាពិសេសក្នុងវិស័យដឹកជញ្ជូន អាចជួយកាត់បន្ថយសម្ពាធលើតម្រូវការក្នុងពេលមានវិបត្តិ។
៤. ពង្រឹងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ៖ ការសម្របសម្រួលគ្នាក្នុងការបញ្ចេញសន្និធិប្រេងបម្រុង និងការចែករំលែកព័ត៌មានទីផ្សារ គឺចាំបាច់ណាស់ដើម្បីទប់ទល់នឹងវិបត្តិថាមពលសកល។
៥. គ្រប់គ្រងហានិភ័យពហុវិស័យ៖ ដោយសារវិបត្តិនៅតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្សអាចប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខស្បៀង ទឹក និងជីកសិកម្ម គោលនយោបាយគួរគិតគូរពីហានិភ័យទាំងនេះផងដែរ។
សរុបមក ការគ្រប់គ្រងប្រកបដោយភាពឆ្លាតវៃលើកត្តាទាំងបួននេះការផលិត ការប្រើប្រាស់ សន្និធិប្រេង និងការសន្សំសំចៃ នឹងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធានាស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខថាមពលសកលនាពេលអនាគត៕

ដោយ៖ សោ សុន្ទរ៍ធារី, MSc/PhD ៖ សាស្ត្រាចារ្យសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ នៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទនីតិសាស្ត្រនិងវិទ្យាសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច (RULE)