(ភ្នំពេញ)៖ លោកបណ្ឌិត ញិល រដ្ឋា អ្នកជំនាញភូមិសាស្រ្តនយោបាយ តាមរយៈបណ្ដាញព័ត៌មាន Fresh News បានលើកឡើងថា ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ទស្សនៈនយោបាយវាតទីនិយមរបស់ថៃ (Thai Cultural Expansionism) ដោយក្រុមជាតិនិយម បានវិវត្តមិនត្រឹមតែពីការដណ្តើមទឹកដីដោយអាវុធនោះទេ ប៉ុន្តែបន្ថែមមកជាការ «លេបត្របាក់ និងបំប្លែងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌»។

លោបណ្ឌិត បានបន្តថា ពន្លឺភ្លើងពណ៌ស៊ីវិល័យនៃទីក្រុងបាងកក ឬ «ក្រុងទេពមហានគរ» នាចុងសតវត្សរ៍ទី ២០ មិនមែនគ្រាន់តែជាពន្លឺនៃភាពរីកចម្រើនខាងទេសចរណ៍ ឬខាងសេដ្ឋកិច្ចនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាស្រមោលអន្ធកាលដែលចាក់ជះមកលើទឹកដីសក្តិសិទ្ធិរបស់ខ្មែរ។

សំណួរសំខាន់នៃអត្ថបទនេះគឺ «តើអ្នកអាចលួចយកព្រលឹងនៃប្រជាជាតិមួយ ដោយគ្រាន់តែការកាត់ផ្តាច់រូបចម្លាក់សាច់ថ្មបានដែរឬទេ?» នេះជាសំណួរដ៏ឈឺចាប់ ប៉ុន្តែជាការពិតជាក់ស្តែងដែលកម្ពុជាបានរងគ្រោះអស់រយៈពេលរាប់ទសវត្សរ៍។

នៅក្នុងក្រសែភ្នែកនៃក្រុមវាតទីនិយម និងជាតិនិយមជ្រុលថៃ មហានគរដ៏រុងរឿងរបស់ខ្មែរគឺជា «អតីតកាលដែលពួកគេចង់គ្របដណ្តប់»។ យុទ្ធសាស្ត្របំភ័ន្តប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានរៀបចំឡើងយ៉ាងស្ងាត់ស្ងៀម និងត្រជាក់បំផុត៖ ម្ខាងព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ពិភពលោកថា វប្បធម៌ ល្ខោន ប្រដាល់ ស្ថាបត្យកម្ម និងសិល្បៈចម្លាក់ទាំងឡាយនៅក្នុងតំបន់ គឺជាមរតកវប្បធម៌ ឬជា «កម្មសិទ្ធិ» របស់ពួកគេផ្តាច់មុខ ដោយឡែកម្ខាងទៀត ពួកគេបានបើកដៃឱ្យទីក្រុងបាងកកបំប្លែងខ្លួនទៅជា «មជ្ឈមណ្ឌលលាងសម្អាតវត្ថុបុរាណខ្មែរ» ដ៏ធំបំផុតនៅលើសកលលោករាប់ទស្សវត្ស។

រាល់វត្ថុបុរាណដែលលួចចេញពីកម្ពុជា ពេលឆ្លងផុតព្រំដែនចូលទៅដល់បាងកក នឹងត្រូវ «លាងឈាម ផ្លាស់ប្តូរអត្តសញ្ញាណ» តាមរយៈក្រដាសស្នាមក្លែងក្លាយ ដើម្បីលុបបំបាត់ដានប្រភពដើមរបស់ខ្មែរ រួចលក់បន្តទៅលោកខាងលិច ក្នុងនាមជាវត្ថុបុរាណដែលបានមកពីបណ្តាញជួញដូរស្របច្បាប់របស់ថៃ។

១. «កាត់ក្បាល ដៃ ជើង» ចិត្តសាស្ត្រជីកឫសគល់ដួងព្រលឹងខ្មែរ

ការបំផ្លិចបំផ្លាញដែលកើតឡើងនៅក្នុងជម្រៅព្រៃនៃប្រាសាទកោះកេរ បន្ទាយឆ្មារ និងអង្គរជាដើម មិនមែនជាការលួចប្លន់ដោយអចេតនានោះទេ ប៉ុន្តែវាជា «យុទ្ធសាស្ត្រជីកឫសគល់ និងកម្ទេចដួងព្រលឹងជាតិខ្មែរ» របស់ក្រុមជ្រុលនិយមថៃ។

នៅក្នុងបន្ទប់សម្ងាត់នៃផ្សារងងឹតក្រុងបាងកក មេខ្លោងអន្តរជាតិមួយក្នុងចំណោមល្បីៗ ដូចជាជន Douglas Latchford និងក្រុមឈ្មួញខ្ខូចពិសពល់ថៃ បានកំណត់ផែនការយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ពួកគេដឹងច្បាស់ពី «ចិត្តសាស្ត្រខ្មែរ» ថា បដិមាមួយអង្គៗគឺជា បង្គោលវិញ្ញាណនិងជាខឿនការពារជាតិ។ ការកាត់យក «ព្រះសិរ (ក្បាល)» គឺជាការកាត់ផ្តាច់ខួរក្បាល បញ្ញាញាណ និងការធ្វើឱ្យរូបចម្លាក់នោះអស់ឫទ្ធិអំណាច លែងមានភាពសក្តិសិទ្ធិ។ ចំណែកឯការកាត់យក «ព្រះហស្តស្តាំ (ដៃស្តាំ)» ដែលជានិមិត្តរូបនៃ «អភយមុទ្រា» (ការប្រោសប្រទានសេចក្តីសុខ និងភាពមិនភ័យខ្លាច) ក្នុងចេតនាទុច្ចរិតដើម្បី «កាត់ផ្តាច់ខឿនការពារស្មារតី និងភាពមិនភ័យខ្លាច» របស់ប្រជាជាតិខ្មែរ។

ទង្វើនេះគឺជាល្បិចកលកម្ទេចគុណតម្លៃ «ទសពិធរាជធម៌» ( គោលការណ៍សង្គម-សេដ្ឋកិច្ច និងការបែងចែកធនធានដូចជា៖ «ទានៈ និង ចាគៈ», «នីតិរដ្ឋ ភាពស្មោះត្រង់ និងយុត្តិធម៌សង្គម ឬ សីលៈ», «អាជ្ជវៈ និង អវិរោធនៈ» និងវៃឆ្លាតខាងអារម្មណ៍ និងការទូតវប្បធម៌ ដែលមាន៖ «មទ្ទវៈ, តបៈ, អក្កោធៈ, អវិហិង្សា និង ខន្តិ» ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជាតិខ្មែរធ្លាក់ក្នុងភាពទន់ខ្សោយ ភ័យខ្លាច និងបាក់ស្មារតីជាយុទ្ធសាស្ត្រ ឬរៀងរហូត។

ស្នាមរណា និងស្នាមពូថៅដែលដាប់ដាច់យកព្រះសិរទេវរូបខ្មែររាប់ពាន់អង្គ បោះបង់ចោលតែព្រះកាយអាក្រាតឱ្យដេកដួលក្នុងដីខ្សាច់ ភក់ គឺជាទង្វើដ៏ឃោរឃៅដែលមិនត្រឹមតែបំផ្លាញសាច់ថ្មរាប់ពាន់ឆ្នាំនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការដកហូត «ដង្ហើមវិញ្ញាណដូនតា» ចេញពីមាតុភូមិខ្មែរ ដើម្បីយកទៅបំពេញតម្រូវការសោភ័ណភាពដ៏ឈាមត្រជាក់របស់អ្នកមានលោកខាងលិច និងអភិជនថៃ។

២. ការរើបម្រាស់ និងសមរភូមិការទូតវប្បធម៌ឌីជីថល

ការឈឺចាប់ដែលដូនតាខ្មែររងគ្រោះដោយសារការកាត់ផ្តាច់ព្រះសិរ និងព្រះហស្ថ មិនបានធ្វើឱ្យស្មារតីកូនខ្មែរស្លាប់បាត់បង់តាមសាច់ថ្មនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងយុគសម័យឌីជីថល ភ្លើងរើបម្រាស់ប្រកបដោយវីរភាពបានឆាបឆេះឡើង។ ប្រជាជាតិខ្មែរទាំងមូល ជាពិសេសស្រទាប់យុវជនជំនាន់ថ្មី (Gen-Z) ចាប់ដៃគ្នាយ៉ាងរឹងមាំជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាល ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ ព្រមទាំងអ្នកជំនាញបុរាណវិទ្យា បើកយុទ្ធនាការវាយបកវិញយ៉ាងស្វាហាប់ និងមានលក្ខណៈ «បុរេសសកម្ម» ដើម្បីដណ្តើមយកព្រលឹងជាតិមកវិញ។

កម្ពុជាលែងស្ថិតក្នុងភាពទន់ជ្រាយដែលអង្គុយរង់ចាំការអាណិតអាសូរ។ យុវជន និងអ្នកជំនាញខ្មែរបានបំប្លែងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យា និងវេទិកាសកលឱ្យទៅជាអាវុធការទូតដ៏មុតស្រួច៖

- សង្គ្រាមព័ត៌មាន និងការការពារអត្តសញ្ញាណ៖ រាល់ពេលដែលមានការប៉ុនប៉ងបំភ័ន្តប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬការចោទប្រកាន់ទាំងបំពានពីសំណាក់ក្រុមជ្រុលនិយមថៃ ក្រុមយុវជនខ្មែរបានវាយបកភ្លាមៗនៅលើបណ្តាញសង្គមសកល (X, TikTok, Facebook) ដោយការបង្ហាញភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រ រូបថតបណ្ណសារដ្ឋានបារាំង និងផ្ទាំងសិលាចារឹក។ នេះជាការបំបាក់ល្បិចកលវាតទីនិយមវប្បធម៌ឱ្យបរាជ័យទាំងស្រុងនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

- បច្ចេកវិទ្យា 3D Scanning និងរាវរកដាន (Digital Provenance)៖ អ្នកជំនាញវ័យក្មេងរបស់ខ្មែរបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធស្កែនឡាស៊ែរខ្នាតខ្ពស់ ឌីជីថលូបនីយកម្ម (Digitization) នូវរាល់ស្នាមរបួសត្រង់ក និងកដៃនៃដងខ្លួនបដិមាដែលនៅសល់ក្នុងស្រុក រួចបង្កើតជាទិន្នន័យឌីជីថលដើម្បីដេញដោល និងផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយព្រះសិរដែលកំពុងលាក់ខ្លួននៅក្នុងសារមន្ទីរលោកខាងលិច និងនៅក្នុងដីថៃ។

សម្ពាធដ៏ខ្លាំងក្លានេះ បានបង្កើតជាសមិទ្ធផលជាប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ សារមន្ទីរយក្សលំដាប់លោកដូចជា The Met បានបង្ខំចិត្តប្រគល់ព្រះសិរព្រះពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ៧ ត្រឡប់មកវិញ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៥ ភាគីថៃក៏បានយល់ព្រមតាមផ្លូវច្បាប់ក្នុងការរៀបចំប្រគល់វត្ថុបុរាណខ្មែរដែលនៅសេសសល់ចំនួន ២០រូប (រួមមានបដិមាគ្មានព្រះសិរ ៦អង្គ និងបំណែកស្ថាបត្យកម្ម ១៤ផ្ទាំង) ដែលពួកគេបានរឹបអូសតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ មកឱ្យកម្ពុជាវិញ ទោះបីជាបច្ចុប្បន្នសមរភូមិនេះនៅតែជួបឧបសគ្គរអាក់រអួលដោយសាររដ្ឋបាលក្រុងបាងកក និងភាពតានតឹងព្រំដែន (ដូចជាករណីប្រាសាទព្រះវិហារ ប្រាសាទតាមាន់ តាក្របី) ក៏ដោយ។

៣. យុទ្ធសាស្ត្របុរេសសកម្មដែលកម្ពុជា «ត្រូវធ្វើបន្ត»

ទោះជាទទួលបានជោគជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែដួងព្រលឹងដូនតារាប់ម៉ឺនអង្គទៀតនៅតែបន្តរងទុក្ខវេទនានៅលើដីពូកទុច្ចរិត។ ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងល្បិចកលជីកឫសគល់វប្បធម៌ កម្ពុជាត្រូវតែបន្ត ឬអនុវត្តនូវ «យុទ្ធសាស្ត្របុរេសសកម្ម ៤សំខាន់» ដូចខាងក្រោម៖

ក. ពង្រឹងច្បាប់ និងយន្តការទាមទារកម្រិតអន្តរជាតិ៖ កម្ពុជាត្រូវតែប្រើប្រាស់ «ករណី Douglas Latchford» ធ្វើជាខ្សែដេញទាញ (Leverage) ដើម្បីបង្កើតកម្លាំងគាបសង្កត់ផ្នែកច្បាប់បន្ថែម ទៅលើរាល់សាលដេញថ្លៃ និងអ្នកប្រមូលទិញឯកជនទាំងឡាយណាដែលនៅលាក់ទុកវត្ថុបុរាណខ្មែរ។ ចំពោះប្រទេសថៃ កម្ពុជាត្រូវតែប្រើប្រាស់យន្តការអាស៊ាន (ASEAN) និងអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេឆ្នាំ១៩៥៤ (1954 Hague Convention) ដើម្បីបង្ខំឱ្យបាងកកគោរពកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ២០២៥ ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ និងគ្មានការអូសបន្លាយពេលតទៅទៀត។

ខ. បង្កើត «មហាទិន្នន័យព្រលឹងខ្មែរ»៖ យើងត្រូវតែបង្កើតប្រព័ន្ធផ្ទុកទិន្នន័យកណ្តាលមួយដែលប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យា Blockchain និង AI ដើម្បីកត់ត្រារាល់បំណែកវត្ថុបុរាណខ្មែរទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ នៅពេលដែលទិន្នន័យរូបសាស្ត្រ 3D នៃដងខ្លួន (Torsos) នៅក្នុងស្រុក និងព្រះសិរ (Heads) នៅបរទេសត្រូវបានភ្ជាប់គ្នាដោយ AI វានឹងក្លាយជាភស្តុតាងច្បាប់ដែលមិនអាចប្រកែកបាន ដែលបង្ខំឱ្យចោរលាងស្អាតវត្ថុបុរាណទាំងឡាយត្រូវតែទម្លាក់អាវុធចុះ។

គ. ដាំដុះមនសិការជាតិ និងចំណេះដឹងវប្បធម៌ស៊ីជម្រៅ៖ សង្រ្គាមការពារព្រលឹងជាតិមិនមែនធ្វើឡើងត្រឹមតែដៃអ្នកបុរាណវិទ្យាប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។ រដ្ឋត្រូវតែបញ្ចូលមុខវិជ្ជា «ប្រវត្តិសាស្ត្រសិល្បៈខ្មែរ និងការការពារបេតិកភណ្ឌ» ទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សាគ្រប់កម្រិត។ កូនខ្មែរគ្រប់រូបត្រូវតែស្គាល់ពីតម្លៃនៃទម្រង់សិល្បៈខ្លួនឯង ចេះបែងចែករវាងសិល្បៈខ្មែរពិតប្រាកដ និងសិល្បៈចម្លងរបស់អ្នកដទៃ ដើម្បីកសាង «ខឿនការពារវប្បធម៌» នៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជាតិទាំងមូល។

ឃ. បំប្លែងវប្បធម៌ទៅជា «អំណាចទន់» នៅលើឆាកអន្តរជាតិ៖ កម្ពុជាត្រូវតែនាំមុខក្នុងការរៀបចំពិព័រណ៍សកលស្តីពី «ការយាងត្រឡប់នៃព្រលឹងអង្គរ» (The Return of Angkor’s Soul) ប្រចាំឆ្នាំ នៅសៀមរាប។ ការបង្ហាញប្រាប់ពិភពលោកអំពីរបួសសាច់ថ្មដែលត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ និងការតស៊ូផ្គុំភ្ជាប់រូបបដិមាឡើងវិញ នឹងធ្វើឱ្យមហាជនអន្តរជាតិមើលឃើញពីភាពឃោរឃៅនៃទីផ្សារងងឹតបាងកក និងភាពអយុត្តិធម៌ដែលខ្មែររងគ្រោះ។ នេះគឺជាការទាញយកការគាំទ្រពីសកលលោក ដើម្បីសម្អាតទីផ្សារងងឹតឱ្យអស់ពីលើផែនដី និងលើកស្ទួយទេសចរណ៍វប្បធម៌ផ្តាច់មុខរបស់ខ្មែរ។

ស្នាមបាក់បែកត្រង់ក និងដៃនៃបដិមាខ្មែរ គឺជាស្លាកស្នាមនៃសោកនាដកម្ម ប៉ុន្តែវាក៏ជាភស្តុតាងនៃវីរភាពរើបម្រាស់។ តាមរយៈការតស៊ូឥតឈប់ឈររបស់ប្រជាជាតិខ្មែរ និងយុទ្ធសាស្ត្របុរេសសកម្មនៃយុវជនជំនាន់ថ្មី ព្រះកេសដែលធ្លាប់តែត្រូវបានគេលួចប្លន់ និងលាងសម្អាតអត្តសញ្ញាណនៅលើទឹកដីថៃ នឹងត្រូវយាងត្រឡប់មកជួបជុំជាមួយព្រះកាយដើមវិញជាដាច់ខាត។ នោះមិនមែនត្រឹមតែជាជ័យជម្នះលើផ្ទាំងថ្មនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាការប្រកាសសក្តានុពលភាព និងមហិទ្ធិឫទ្ធិនៃព្រលឹងដូនតាខ្មែរ ដែលគ្មានសត្រូវណាអាចរំលាយ ឬលេបត្របាក់បានឡើយ ជារៀងរហូតតទៅ។

ប្រសិនបើគ្មានការចូលរួមបន្តវេនពីយុវជនជំនាន់ក្រោយទេនោះ តើខឿនការពារវប្បធម៌របស់យើងនឹងទៅជាយ៉ាងណា? តើអ្នកនឹងជ្រើសរើសធ្វើជា «ទស្សនិកជន» ដែលឈរមើលវប្បធម៌ខ្លួនឯងរលាយបាត់បង់ ឬធ្វើជា «អ្នកការពារបុរេសសកម្ម» ដែលហ៊ានបោះជំហានទៅមុខដើម្បីរក្សាការពារកេរដំណែលដូនតា៕