(ភ្នំពេញ)៖ ក្នុងបរិបទភូមិសាស្ត្រនយោបាយអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក កម្ពុជាតែងតែរងឥទ្ធិពលពីភូមិសាស្ត្រ «ដង្កៀប» រវាងប្រទេសជិតខាងដែលមានឥទ្ធិពលគឺ ថៃនៅទិសខាងលិច និងវៀតណាមនៅទិសខាងកើត។ ប្រសិនបើសេណារីយ៉ូ (Extreme Scenario) មួយកើតឡើង ដែលក្នុងនោះថៃសម្រេចបិទព្រំដែនគោកទាំងស្រុង ហើយវៀតណាមដាក់សម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចតាមផ្លូវទឹក ជាពិសេសតាមដងទន្លេមេគង្គ និងច្រកសមុទ្រ នោះកម្ពុជានឹងត្រូវធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិសន្តិសុខជាតិ និងសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្រួចស្រាវ។

ខាងក្រោមនេះ គឺជាអត្ថបទរបស់លោកបណ្ឌិត ញិល រដ្ឋា អ្នកជំនាញភូមិសាស្រ្តនយោបាយ ដែលបានវិភាគលើខ្សែសរសៃឈាមសេដ្ឋកិច្ច ច្រកព្រំដែនយុទ្ធសាស្ត្រ និងជម្រើសបើកច្រកឆ្លងកាត់ឡាវឆ្ពោះទៅចិន ដើម្បីរំដោះខ្លួនចេញពីសម្ពាធនេះ។

១. ប្រវត្តិ និងលំនាំដើម

ភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងកម្ពុជា ថៃ និងវៀតណាម មិនមែនជារឿងថ្មីនោះទេ ប៉ុន្តែជាលំនាំប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានចាក់គ្រឹះតាំងពីសតវត្សទី១៦ មកម្ល៉េះ។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃអាណាចក្រអង្គរ កម្ពុជាបានក្លាយជា «រដ្ឋទ្រនាប់» ក្នុងជម្លោះដណ្តើមឥទ្ធិពលរវាងរាជវង្សសៀម និងរាជវង្សង្វៀន របស់វៀតណាម។

- សតវត្សទី១៩៖ ព្រះបាទអង្គឌួង បានព្យាយាមរំដោះប្រទេសពីការត្រួតត្រារបស់សៀម និងវៀតណាម ដោយការងាកទៅរកអាណានិគមបារាំង។
- សម័យសង្គ្រាមត្រជាក់៖ របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (ខ្មែរក្រហម) បានបង្កើតជម្លោះព្រំដែនដ៏ស្រួចស្រាវជាមួយវៀតណាម ដែលនាំឱ្យមានការចូលលុកលុយពីកងទ័ពវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ ខណៈថៃបានក្លាយជាច្រករបៀងផ្តល់ជំនួយដល់កងកម្លាំងតស៊ូនៅតាមព្រំដែន។
- សតវត្សទី២១ (២០០៨-២០១១ និង ២០២៥)៖ ជម្លោះប្រាសាទព្រះវិហាររវាងកម្ពុជា និងថៃ បានបណ្តាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចអាវុធ និងការបិទច្រកព្រំដែន ដែលធ្វើឱ្យកម្ពុជាពង្រឹងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយកាន់តែខ្លាំងជាមួយវៀតណាម និងចិន។
សេណារីយ៉ូនៃការបិទព្រំដែនគោកពីថៃ និងការគាបសង្កត់ផ្លូវទឹកពីវៀតណាម គឺជាការគំរាមកំហែងបែបបុរាណដែលកម្ពុជា តែងតែបារម្ភក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រការពារជាតិ។

២. សេដ្ឋកិច្ច និងដង្ហើមពាណិជ្ជកម្ម៖ ច្រកព្រំដែនសំខាន់ៗបិទខ្ទប់
ប្រសិនបើស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរនេះកើតឡើង ដង្ហើមសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាតាមច្រកព្រំដែនគោកសំខាន់ៗនឹងត្រូវកាត់ផ្តាច់ជាបណ្តោះអាសន្ន ដូចខាងក្រោម៖

ក. ផលប៉ះពាល់ពីការបិទច្រកព្រំដែនគោកជាមួយថៃ

ថៃជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ទំនិញប្រើប្រាស់ គ្រឿងសំណង់ និងថាមពលអគ្គិសនីដ៏សំខាន់។ ថៃបិទព្រំដែន ច្រកយុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះនឹងត្រូវគាំងដូចជា៖
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត (បន្ទាយមានជ័យ)៖ ឡូជីស្ទីកធំបំផុតសម្រាប់ទំនិញប្រើប្រាស់ និងខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់រោងចក្រ (ឧស្សាហកម្មគ្រឿងបង្គុំរថយន្ត និងអេឡិចត្រូនិក តភ្ជាប់ទៅបាងកក) ត្រូវកាត់ផ្តាច់។
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិដូង (បាត់ដំបង) និងច្រកព្រំ (ប៉ៃលិន)៖ កសិផលមហាសាល (ដំឡូងមី ពោត មៀនប៉ៃលិន) របស់កសិករខ្មែរនៅភាគពាយព្យមិនអាចនាំចេញទៅរោងចក្រកែច្នៃនៅថៃបានឡើយ បង្កជាវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិចាំយាម (កោះកុង)៖ រាំងស្ទះលំហូរពាណិជ្ជកម្មតាមច្រករបៀងសេដ្ឋកិច្ចភាគខាងត្បូង (Southern Economic Corridor)។

ខ. ផលប៉ះពាល់ពីការបិទច្រកព្រំដែនគោក និងសម្ពាធផ្លូវទឹកជាមួយវៀតណាម

តាមប្រពៃណី ទំនិញនាំចូលនិងនាំចេញរបស់កម្ពុជាប្រមាណ ២០% ទៅ ៣០% ត្រូវឆ្លងកាត់តាមដងទន្លេមេគង្គទៅកាន់កំពង់ផែជ្រៅរបស់វៀតណាម (Cai Mep)។ ករណីណាមួយជាពិសេសដូចថៃ ប្រសិនបើវៀតណាមបិទព្រំដែនគោក និងរឹតត្បិតផ្លូវទឹក៖
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិបាវិត (ស្វាយរៀង)៖ ផ្លូវជាតិលេខ១ ដែលតភ្ជាប់ភ្នំពេញទៅកាន់ទីក្រុងហូជីមិញ ត្រូវគាំងភ្លាមៗ ធ្វើឱ្យខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់វត្ថុធាតុដើមកាត់ដេរដាច់សរសៃឈាម។
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិជ្រៃធំ (កណ្តាល) និងច្រកភ្នំដិន (តាកែវ)៖ ស្រែចំការត្រូវប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរ ព្រោះមិនអាចនាំចេញស្រូវ និងបន្លែទៅវៀតណាម ហើយក៏ខ្វះខាតការនាំចូលជីកសិកម្ម (Urea, NPK) ផងដែរ។
- ច្រកទ្វារអន្តរជាតិត្រពាំងផ្លុង (ត្បូងឃ្មុំ)៖ កៅស៊ូ និងដំឡូងមីពីតំបន់ខ្ពង់រាបមិនអាចចេញរួច។

៣. ជម្រើសហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងឧត្តមភាព ឡូជីស្ទីក៖ ការបើកច្រកឡាវទៅចិន

ដើម្បីរំដោះខ្លួនចេញពីសេណារីយ៉ូឡោមព័ទ្ធនេះ កម្ពុជាត្រូវតែបង្កើតស្វ័យភាពខាងឡូជីស្ទីក។ ក្រៅពីការរុញច្រានគម្រោងព្រែកជីកហ្វូណនតេជោ និងការពង្រីកកំពង់ផែទឹកជ្រៅក្រុងព្រះសីហនុ កម្ពុជាមានខ្សែជីវិតយុទ្ធសាស្ត្រថ្មីមួយទៀតគឺ «ច្រករបៀងដីគោកភាគខាងជើង កម្ពុជា-ឡាវ-ចិន»។

* លម្អិតនៃខ្សែផ្លូវឡូជីស្ទីក៖

- ដំណាក់កាលទី១ (ក្នុងស្រុកកម្ពុជា)៖ ទំនិញចេញពីភ្នំពេញ ធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ៧ ឆ្លងកាត់ខេត្តកំពង់ចាម ក្រចេះ និងស្ទឹងត្រែង ឆ្ពោះទៅកាន់ «ច្រកទ្វារអន្តរជាតិត្រពាំងគ្រៀល» (ព្រំដែនកម្ពុជា-ឡាវ)។
- ដំណាក់កាលទី២ (កាត់ប្រទេសឡាវតាមផ្លូវគោក)៖ ឆ្លងចូលខេត្តចម្ប៉ាសាក់ (Champasak) រួចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ១៣ (Route 13 North) របស់ឡាវ ឆ្ពោះទៅទិសខាងជើង កាត់តាមទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ (Vientiane)។
- ដំណាក់កាលទី៣ (ការប្រើប្រាស់ផ្លូវដែកល្បឿនលឿន ឡាវ-ចិន - LCR)៖ ចាប់ពីស្ថានីយវៀងចន្ទន៍ ទំនិញត្រូវផ្ទេរឡើងផ្លូវដែកល្បឿនលឿនឡាវ-ចិន (Laos-China Railway) សំដៅទៅភាគខាងជើងកាត់តាមហ្លួងប្រាបាង ឆ្ពោះទៅកាន់ «ច្រកព្រំដែន បូទែន (Boten) - ម៉ូហាន (Mohan)»។
- ដំណាក់កាលទី៤ (ចូលទឹកដីចិន)៖ ចូលទៅកាន់ទីក្រុងគុនមីង (Kunming) ខេត្តយូណាន ប្រទេសចិន ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលចែកចាយទំនិញទៅកាន់ទូទាំងសកលលោក។

៤. ការវិភាគជម្រើសយុទ្ធសាស្ត្រតភ្ជាប់ឡាវ-ចិន

- ចំណុចខ្លាំង៖ បង្កើតបានជាផ្លូវសរសៃឈាមជំនួសដែលឯករាជ្យ អាចបំបែកការឡោមព័ទ្ធ និងការគាបសង្កត់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច-ភូមិសាស្ត្រពីថៃ និងវៀតណាមទាំងស្រុង។ ជាងនេះទៅទៀត ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវដែកចិន-ឡាវ កំពុងដំណើរការរួចជាស្រេច ដែលអាចដឹកជញ្ជូនទំនិញក្នុងបរិមាណមហាសាល និងមានល្បឿនលឿន (គុនមីង-វៀងចន្ទន៍ ត្រឹមតែ១ថ្ងៃ)។
- ចំណុចខ្សោយ៖ ថ្លៃដើមឡូជីស្ទីកខ្ពស់ ដោយសារផ្លូវថ្នល់ពីកម្ពុជាទៅឡាវ (ផ្លូវជាតិលេខ៧) និងផ្លូវជាតិលេខ១៣ របស់ឡាវ នៅមានកម្រិតស្តង់ដារទាប ធ្វើឱ្យការដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តកុងតឺន័រចំណាយពេលយូរ។ កម្ពុជាក៏នៅខ្វះបណ្តាញផ្លូវដែកតភ្ជាប់ផ្ទាល់ទៅឡាវ ធ្វើឱ្យត្រូវផ្ទេរទំនិញពីឡានមកលើទូរផ្លូវដែកនៅវៀងចន្ទន៍ ដែលនាំឱ្យខាតពេល និងបង្កើនថ្លៃដើម។
- ឱកាស៖ ក្នុងការបង្កើតច្រករបៀងសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្មថ្មី និងអភិវឌ្ឍន៍តំបន់ភាគសាន និងភាគខាងជើងកម្ពុជា (ក្រចេះ ស្ទឹងត្រែង រតនគិរី) ឱ្យក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលកសិ-ឧស្សាហកម្ម។ វាក៏ជួយទាក់ទាញទុនវិនិយោគ BRI បន្ថែមពីចិន ដើម្បីជំរុញការសាងសង់ផ្លូវល្បឿនលឿន ភ្នំពេញ-ក្រចេះ-ស្ទឹងត្រែង និងផ្លូវដែកតភ្ជាប់កម្ពុជា-ឡាវ។
- ការគំរាមកំហែង៖ ការពឹងផ្អែកខ្លាំងលើស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច ឬនយោបាយរបស់ឡាវ ប្រសិនបើឡាវជួបវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ផ្លូវដកដង្ហើមនេះអាចនឹងរអាក់រអួល។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ការងាកទៅរកចិនទាំងស្រុងតាមច្រកនេះ អាចធ្វើឱ្យមហាអំណាចលោកខាងលិចដាក់សម្ពាធលើកម្ពុជាជុំវិញបញ្ហាតុល្យភាពយុទ្ធសាស្ត្រ។

៥. ឯករាជ្យ និងតុល្យភាព៖ គោលបំណង នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយ

- គោលបំណងរបស់កម្ពុជា៖ គោលបំណងចម្បងគឺការបង្កើតស្វ័យភាពយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីរំដោះខ្លួនចេញពីនឹមភូមិសាស្ត្រ និងមិនចង់ឱ្យជោគវាសនាសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនស្ថិតនៅលើកណ្តាប់ដៃរបស់បាងកក ឬហាណូយឡើយ។ វាក៏ជាយុទ្ធសាស្ត្ររស់រាន ក្នុងករណីមានអាសន្ន ដែលច្រកនេះជាផ្លូវគោកសុវត្ថិភាពតែមួយគត់ក្នុងការនាំចូលថាមពល គ្រឿងយុទ្ធោបករណ៍ និងស្បៀងអាហារពីចិន ដើម្បីទ្រទ្រង់សន្តិសុខជាតិ។
- គោលបំណងរបស់ចិន៖ តាមទ្រឹស្តីភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ចិនចង់កសាងបណ្តាញតភ្ជាប់ដីគោកដ៏រឹងមាំមួយពីគុនមីង ចុះមកក្រោម តាមរយៈយុទ្ធសាស្ត្របណ្តាញផ្លូវដែក ដើម្បីជ្រៀតចូលដីគោក (Heartland Penetration)។ វាក៏ជួយបន្សាបឥទ្ធិពលលោកខាងលិច និងការឡោមព័ទ្ធសមុទ្រ ដោយបង្កើតច្រករបៀងយុទ្ធសាស្ត្រគោក-សមុទ្រ ទោះបីជាមានការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រចិនខាងត្បូង ឬច្រកម៉ាឡាកាក៏ដោយ ក៏ចិននៅតែអាចចាក់ឥទ្ធិពលមកដល់ឈូងសមុទ្រថៃបាន។
- គោលបំណងរបស់ថៃ និងវៀតណាម៖ ទាំងបាងកក និងហាណូយ សុទ្ធតែចង់រក្សាកម្ពុជាឱ្យស្ថិតក្នុងស្ថានភាពជា «រដ្ឋទ្រនាប់» និងជាទីផ្សាររណបផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច (Maintaining Dependency)។ ការបិទព្រំដែន ឬដាក់សម្ពាធផ្លូវទឹក គឺជាឧបករណ៍ ដើម្បីបង្ខំឱ្យកម្ពុជាងាកមកធ្វើសម្បទាននយោបាយស្របតាមផលប្រយោជន៍ជាតិរបស់ពួកគេ។

យោងតាមសេណារីយ៉ូនៃការបិទព្រំដែនគោកពីថៃ និងសម្ពាធផ្លូវទឹកពីវៀតណាម គឺជាមេរៀនភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏គ្រោះថ្នាក់ ប៉ុន្តែវាក៏ជាកាតាលីករ ជំរុញឱ្យកម្ពុជាត្រូវតែដកដង្ហើមដោយខ្លួនឯង។ ដើម្បីធានាបាននូវអធិបតេយ្យភាពជាតិ និងឯករាជ្យភាពសេដ្ឋកិច្ច ជម្រើសដ៏ល្អបំផុតរបស់កម្ពុជាគឺការសម្រេចឱ្យបាននូវគម្រោងព្រែកជីកហ្វូណនតេជោ ការពង្រីកកំពង់ផែទឹកជ្រៅក្រុងព្រះសីហនុ និងការធ្វើទំនើបកម្មខ្សែផ្លូវឡូជីស្ទីកតភ្ជាប់ទៅឡាវនិងចិន។

ដរាបណាកម្ពុជាមានច្រកចេញចូលផ្ទាល់ខ្លួនដ៏រឹងមាំទាំងតាមផ្លូវទឹក និងផ្លូវគោកភាគខាងជើង នោះសម្ពាធភូមិសាស្ត្រនយោបាយពីប្រទេសជិតខាងនឹងត្រូវកាត់បន្ថយមកត្រឹមកម្រិតអប្បបរមា ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកម្ពុជាអាចរក្សាបាននូវតុល្យភាពយុទ្ធសាស្ត្រ និងអធិបតេយ្យភាពពិតប្រាកដនៅលើឆាកអន្តរជាតិ៕