(ភ្នំពេញ)៖ សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ និងការប្រែប្រួលនៃបរិយាកាសសន្តិសុខក្នុងតំបន់ បានជំរុញឱ្យប្រទេស អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និងតួកគីយ៉េ បង្កើត«កតិកាសញ្ញា» ការពារគ្នាទៅវិញទៅមក។ ការកើតឡើងនៃសម្ព័ន្ធភាពថ្មីនេះ បានបង្កើតសំណួរមួយថា៖ បើសម្ពាធសន្តិសុខនៅតែបន្តកើនឡើង តើចិន រុស្ស៊ី និងអ៊ីរ៉ង់ អាចឈានទៅបង្កើតប្លុកការពាររួមមួយ ដូចគ្នាដែរឬទេ? ហើយបើកើតឡើង តើវាអាចផ្លាស់ប្តូរសមីការសន្តិសុខពិភពលោកយ៉ាងណា?

Fresh Exclusive មានអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅមួយ ជុំវិញសំណួរនេះ៖

សម្ព័ន្ធភាពយោធាធំៗ ជាទូទៅមិនកើតឡើងដោយសារប្រទេសមួយចង់មានមិត្តច្រើនឡើយ។ វាកើតឡើងនៅពេលប្រទេសជាច្រើនចាប់ផ្តើមជឿថា ការឈរតែម្នាក់ឯង មានគ្រោះថ្នាក់ជាងការចងខ្លួនជាមួយអ្នកដទៃ។

ថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ ប្រទេសអារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និង តួកគីយ៉េ បានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធការពាររួមថ្មីមួយ ដែលមានគោលការណ៍សំខាន់ថា ការវាយប្រហារលើប្រទេសមួយ ត្រូវចាត់ទុកជាការវាយប្រហារលើទាំងអស់។
វាមិនមែនជា NATO ថ្មីតាមន័យពេញលេញទេ។ ប៉ុន្តែគោលការណ៍នេះ មានភាពស្រដៀងគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ទៅនឹងស្នូលនៃកិច្ចការពាររួមរបស់ NATO។

ការផ្លាស់ប្តូរនេះកើតឡើងក្នុងពេលដែលមជ្ឈិមបូព៌ាកំពុងស្ថិតក្នុងសង្គ្រាម សន្តិសុខផ្លូវសមុទ្ររងការគំរាមកំហែង ហើយប្រទេសក្នុងតំបន់ កាន់តែស្វែងរករបៀបការពារខ្លួនក្រៅពីការពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើមហាអំណាចខាងក្រៅ។
ប៉ុន្តែវាក៏បង្កើតសំណួរធំមួយទៀត៖ បើសម្ពាធសន្តិសុខអាចនាំ អារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និង តួកគីយ៉េ ទៅរកកិច្ចការពាររួមដូចអង្គការ NATO ដែរ តើសង្គ្រាមអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់ និងការកើតឡើងនៃប្លុកសន្តិសុខថ្មីៗនេះ អាចរុញឱ្យ អ៊ីរ៉ង់ ឱ្យស្វែងរករចនាសម្ព័ន្ធស្រដៀងគ្នានេះ ជាមួយ ចិន និង រុស្ស៊ី ដែរឬទេ?

នៅពេលនេះ ចម្លើយខ្លីគឺថា៖ អាចទៅរួចតាមទ្រឹស្តី ប៉ុន្តែមិនទាន់ទំនងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ សម្ព័ន្ធភាពដូចអង្គការណាតូក្នុងពេលឆាប់ៗនេះបានទេ។

បច្ចុប្បន្នប្រទេសចិន, រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ មានផលប្រយោជន៍យុទ្ធសាស្ត្រជាច្រើនប្រសព្វគ្នា។ ពួកគេធ្វើសមយុទ្ធយោធា មានទំនាក់ទំនងសន្តិសុខ សេដ្ឋកិច្ច ថាមពល និងការទូត ហើយជាទូទៅ ពួកគេសុទ្ធតែចង់កាត់បន្ថយសមត្ថភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងការប្រើអំណាចឯកតោភាគីលើប្រព័ន្ធអន្តរជាតិ។ ប៉ុន្តែការមាន «គូប្រជែងរួម» មិនស្មើនឹងការមាន «សម្ព័ន្ធការពាររួម» ទេ។

ឧបសគ្គធំបំផុតទំនងជាប្រទេសចិន។ ក្រុងប៉េកាំង និងក្រុងម៉ូស្គូ ទើបបញ្ជាក់សាជាថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០២៦ថា ទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេ ផ្អែកលើគោលការណ៍ មិនចងសម្ព័ន្ធ មិនប្រឈមមុខ និងមិនសំដៅប្រឆាំងភាគីទីបី។

ដូច្នេះ សំណួរសំខាន់មិនមែនថា ចិន-រុស្ស៊ី-អ៊ីរ៉ង់ មានសមត្ថភាពបង្កើតប្លុកយោធា បានឬមិនបាននោះទេ។ ពួកគេពិតជាមានសមត្ថភាពធ្វើបាន។

ប៉ុន្តែសំណួរនោះគឺ៖ តើទាល់តែបរិយាកាសសន្តិសុខ នឹងអាចធ្លាក់អាក្រក់ដល់កម្រិតណា ទើបធ្វើឱ្យតម្លៃនៃការមិនចងសម្ព័ន្ធការពាររួមគ្នា មានតម្លៃខ្ពស់ជាងការចងសម្ព័ន្ធភាពធម្មតាដូចបច្ចុប្បន្ន?

*កតិកាសញ្ញា Mecca បង្ហាញការផ្លាស់ប្តូរមួយក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធសន្តិសុខតំបន់
កិច្ចព្រមព្រៀងការពាររួមគ្នារវាងអារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និង តួកគីយ៉េ មានសារៈសំខាន់មិនមែនត្រឹមតែដោយសារប្រទេសបី បានចុះហត្ថលេខាជាមួយគ្នាទេ ប៉ុន្តែដោយសារគោលការណ៍នៅពីក្រោយវា៖ Attack on one = attack on all មានន័យថា វាយប្រហារលើប្រទេស មួយស្មើនឹងវាយប្រហារលើប្រទេសទាំងអស់។

គោលការណ៍នេះ គឺជាការផ្លាស់ប្តូរពីកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយោធាទៅរក ការទប់ស្កាត់រួម From «military cooperation» to «collective defense»។ ភាពខុសគ្នានេះសំខាន់ណាស់។ ក្នុងរួប ភាព «military cooperation» ប្រទេសពីរអាចធ្វើសមយុទ្ធរួម ទិញអាវុធពីគ្នា ឬចែករំលែកព័ត៌មានសម្ងាត់ ដោយមិនចាំបាច់ចូលសង្គ្រាមជួយគ្នា។ ប៉ុន្តែ collective defense មានន័យទៅគូសត្រូវរបស់ខ្លួនថា៖ បើអ្នកគិតចង់វាយប្រទេសអារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត អ្នកត្រូវគិតថា អ្នកក៏នឹងត្រូវប្រឈមមុខចំពោះប្រទេសតួកគីយ៉េ និង ប្រទេសប៉ាគីស្ថានផងដែរ។ នោះហើយជាមូលដ្ឋាននៃពាក្យ«collective defense»។

*ចិន រុស្ស៊ី អ៊ីរ៉ង់ មាន «សម្ព័ន្ធភាព» រួចហើយ ប៉ុន្តែមិនមែនសម្ព័ន្ធភាពការពាររួមឡើយ
បើយើងវាយតម្លៃថា ប្រទេសចិន រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ ថាប្រទេសទាំងបីចងសម្ព័ន្ធភាពគ្នាដូចជា សម្ព័ន្ធភាពអង្គការ NATO មួយទៀតនៅពេលនេះ គឺលឿនពេក។
ប្រទេសទាំងបី ទោះបីមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយគ្នាច្រើនក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែមិនមានសន្ធិសញ្ញាត្រីភាគី ដែលចែងថា ការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់ នឹងបង្ខំឱ្យចិននិងរុស្ស៊ី ត្រូវលោតចូល ក្នុងសង្គ្រាមជាមួយគ្នាឡើយ។ សម្ព័ន្ធភាពរវាងចិន រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ មិនទាន់ឈានដល់ដំណាក់កាល Collective Defense ឬ កិច្ចការពាររួមគ្នាឡើយ។

បច្ចុប្បន្ន ចិន និង រុស្ស៊ី មានទំនាក់ទំនងនៅកម្រិតខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេទៅហើយ។ ពួកគេពង្រីកសមយុទ្ធរួម ការល្បាតតាមអាកាសនិងសមុទ្ររួម និងការសម្របសម្រួលរួមគ្នាលើបញ្ហាអន្តរជាតិ។ ដូចគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ ក៏បានពង្រីកភាពជាដៃគូយុទ្ធសាស្ត្រ រីឯ ចិន និងអ៊ីរ៉ង់ វិញ ក៏មានផលប្រយោជន៍សំខាន់លើថាមពល ពាណិជ្ជកម្ម និងស្ថិរភាពក្នុង ឈូងសមុទ្ទពែ័រក្សដែរ។ ដូច្នេះ «គ្រឹះ» នៃការសហការរបស់ប្រទេសទាំងបី មានរួចហើយ។ អ្វីដែលមិនទាន់មានគឺ កាតព្វកិច្ចការពារគ្នាទៅវិញទៅមកតែប៉ុណ្ណោះ។

*តើប្រទេសណាជាគន្លឹះ និងជាឧបសគ្គ ក្នុងការបង្កើត Collective Defense ដែរឬទេ?
បើមានការបង្កើតសម្ព័ន្ធការពាររួមរវាងចិន រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ ពិតមែននោះ ប្រហែលជាប្រទេស ចិន នឹងអាចជាតួអង្គដែលផ្លាស់ប្តូរសមីការខ្លាំងបំផុត។ ក្នុងបរិបទនេះ រុស្ស៊ី មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ និងអំណាចយោធាដ៏ធំ។ ចំណែក អ៊ីរ៉ង់ មានទីតាំងភូមិសាស្ត្រយុទ្ធសាស្ត្រនៅក្នុងតំប់ ឈូងសមុទ្ទពែ័រក្ស និងមានឥទ្ធិពលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ ប៉ុន្តែ ប្រទេសចិន មានទាំងអំណាចសេដ្ឋកិច្ច ឧស្សាហកម្ម បច្ចេកវិទ្យា យោធា និងនុយក្លេអ៊ែរ ផងដែរ។

បញ្ហាគឺ ចិន មិនទាន់មានហេតុផលគ្រប់គ្រាន់ ក្នុងការទទួលយកកាតព្វកិច្ចការពាររួមបែបមាត្រា៥ របស់ NATO ដែលមានន័យថា ការវាយប្រហារលើសមាជិកមួយ អាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការវាយប្រហារលើសមាជិកទាំងអស់ឡើយ។

សម្រាប់ចិន ការមិនចងខ្លួនក្នុងសម្ព័ន្ធយោធារឹងមាំ ផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍យុទ្ធសាស្ត្រធំមួយ៖ សមត្ថភាពរក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយភាគីដែលមានផលប្រយោជន៍ផ្ទុយគ្នា ដោយមិនត្រូវបង្ខំឱ្យជ្រើសរើសភាគីក្នុងរាល់វិបត្តិឡើយ។

ចិនអាចរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយអ៊ីរ៉ង់ ខណៈនៅតែរក្សាផលប្រយោជន៍ជាមួយ ប្រទេសអារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត និងបណ្តាប្រទេសឈូងសមុទ្រ។ ចិនអាចសហការជិតស្និទ្ធជាមួយ រុស្ស៊ី ខណៈនៅតែរក្សាពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំជាមួយអឺរ៉ុប។ ហើយចិន អាចប្រឆាំងនឹងការដាក់សម្ពាធរបស់អាមេរិក លើបញ្ហាមួយចំនួន ដោយមិនចាំបាច់ចងខ្លួនឯង ឱ្យចូលរួមក្នុងជម្លោះយោធារបស់ដៃគូឡើយ។

ប៉ុន្តែប្រសិនបើ ចិន ទទួលយកសន្ធិសញ្ញាមួយដូចជា «ការវាយប្រហារលើ អ៊ីរ៉ង់ ស្មើនឹងការវាយប្រហារលើ ចិន» ដែរនោះ សេរីភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងវិបត្តិ និងជ្រើសរើសកម្រិតនៃការចូលរួមរបស់ខ្លួន នឹងថយចុះជាមិនខាន។ នេះហើយជាឧបសគ្គស្នូល។

សម្រាប់ ប៉េកាំង សំណួរមិនមែនថា «តើចិនមានសមត្ថភាពការពារ អ៊ីរ៉ង់ បាន ឬ មិនបាន?» ទេ។ សំណួរដែលសំខាន់ជាងគឺ៖ «តើការចងខ្លួនឯងឱ្យការពារ Iran ដោយស្វ័យប្រវត្តិ នឹងផ្តល់ផលប្រយោជន៍យុទ្ធសាស្ត្រដល់ចិន ច្រើនជាងការរក្សាសិទ្ធិសម្រេចដោយខ្លួនឯងនៅពេលមានវិបត្តិដែរឬទេ?»

*ចុះបើសិន ចិន រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ បង្កើតប្លុកការពាររួមគ្នា តើវានឹងផ្លាស់ប្តូរសមីការពិភពលោក ដែរឬទេ?
ឥឡូវសន្មតត្រឹមជាការវិភាគថា បើនថ្ងៃណាមួយ China, Russia និង Iran ពិតជាចុះសន្ធិសញ្ញាថា «ការវាយប្រហារលើប្រទេសមួយ គឺជាការវាយប្រហារលើប្រទេសទាំងអស់» ផលប៉ះពាល់នឹងមានទំហំធំធេង។ ប្រទេសពីរក្នុងប្រទេសទាំងបីនេះ—គឺ China និង Russia—ជាមហាអំណាចនុយក្លេអ៊ែរ និងជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។ លើសពីនេះទៀត ចិន មានមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច និងឧស្សាហកម្មដ៏ធំធេង រីឯ Russia មានឃ្លាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ និងបទពិសោធន៍យោធា។ ចំណែក Iran មានទីតាំងភូមិសាស្ត្រដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសក្នុងឈូងសមុទ្ទពែ័រក្ស និងច្រកដឹកជញ្ជួន Hormuz។

ការរួមបញ្ចូលសមត្ថភាពទាំងនេះក្រោមសន្ធិសញ្ញា វាយប្រទេសមួយ ស្មើនឹងវាយប្រទេសទាំង អស់ វាមិនមែនគ្រាន់តែបង្កើតអង្គការ «NATO ថ្មីមួយទៀត» នោះទេ។ វាអាចបង្កើត ប្លុក ធ្វើឱ្យ គេភ័យខ្លាច គំរាមដល់សន្តិសុខឆ្លងទ្វីប និងអាចបង្ខំឱ្យ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្ត លោកខាងលិច គិតឡើងវិញពីហានិភ័យនៃរាល់ការប្រឈមយោធាជាមួយសមាជិកណាមួយ។

នេះហើយជាភាពផ្ទុយគ្នារបស់សម្ព័ន្ធភាពយោធា៖ សម្ព័ន្ធភាព ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរារាំងសង្គ្រាម ប៉ុន្តែបើការរារាំងបរាជ័យ កាតព្វកិច្ចការពារគ្នា អាចធ្វើឱ្យសង្គ្រាមដែលចាប់ផ្តើមតូចមួយ រីកធំលឿនជាងមុន។

ហើយនោះគឺជាមេរៀនសំខាន់មួយពីប្រវត្តិសាស្ត្រសម្ព័ន្ធភាពយោធា៖ បញ្ហាមិនមែនត្រឹមតែថា សម្ព័ន្ធមួយមានអំណាចខ្លាំងប៉ុណ្ណាទេ ប៉ុន្តែថា តើមានយន្តការអ្វីខ្លះដើម្បីកុំឱ្យកាតព្វកិច្ចការពារគ្នា បម្លែងវិបត្តិមួយ ទៅជាសង្គ្រាមដែលគ្មានភាគីណាអាចគ្រប់គ្រងបាន។

សន្និដ្ឋាន៖
ដូច្នេះ តើសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ អាចជំរុញឱ្យចិន រុស្ស៊ី និងអ៊ីរ៉ង់ បង្កើតប្លុកការពាររួម ដូចសម្ព័ន្ធភាពរវាងអារ៉ាប់សាអ៊ូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និងតួកគីយ៉េ បានដែរឬទេ? ចម្លើយគឺ អាច ប៉ុន្តែមិនមែនជាលទ្ធផលដែលទំនងបំផុតនៅពេលនេះទេ។

នៅក្នុងស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន ប្រទេសទាំងបី នៅតែទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ច្រើនពីការពង្រីកកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយោធា សន្តិសុខ សេដ្ឋកិច្ច និងការទូត ដោយមិនចាំបាច់ចងខ្លួនឯងទៅនឹងកាតព្វកិច្ចការពារគ្នាដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។ ជាពិសេសសម្រាប់ចិន ការរក្សាសិទ្ធិសម្រេចថា តើខ្លួនត្រូវចូលរួមកម្រិតណាក្នុងវិបត្តិរបស់ដៃគូ ដើម្បីឱ្យនៅតែមានតម្លៃយុទ្ធសាស្ត្រខ្ពស់ជាដដែល។

ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធភាពយោធា មិនមែនជាអ្វីដែលមិនអាចផ្លាស់ប្តូរបានឡើយ។ ប្រសិនបើសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់អូសបន្លាយ ការប្រឈមរវាងមហាអំណាចកាន់តែខ្លាំង ហើយប្លុកការពាររួមថ្មីៗបន្តកើតឡើង នោះការគណនារបស់ចិន រុស្ស៊ី និង អ៊ីរ៉ង់ ប្រហែលក៏អាចផ្លាស់ប្តូរតាមបរិយាកាសសន្តិសុខថ្មីផងដែរ។

នៅពេលនោះ សំណួរនឹងលែងមានត្រឹមថា «តើពួកគេចង់បង្កើតសម្ព័ន្ធការពាររួមឬទេ?» ប៉ុន្តែក្លាយជា៖ «តើការ មិនបង្កើតសម្ព័ន្ធការពាររួម នៅតែមានសុវត្ថិភាពជាងការបង្កើតវាដែរឬទេ?»

ប្រសិនបើថ្ងៃនោះមកដល់ពិតមែន ការផ្លាស់ប្តូរ នឹងមិនមែនមានន័យសម្រាប់ប្រទេសទាំងបីតែប៉ុណ្ណោះទេ—វាអាចជាសញ្ញានៃការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសន្តិសុខពិភពលោកទាំងមូល៕