(ភ្នំពេញ)៖ លោក នេត្រ ភក្ត្រា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មាន នៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦នេះ បានលើកឡើងថា យោធាថៃ បានអះអាងជាបន្តបន្ទាប់ថា ប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនប្រឆាំងកម្ពុជា ត្រូវបានធ្វើឡើងស្របតាមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ និងផ្តោតតែលើគោលដៅយោធាប៉ុណ្ណោះ ដោយគោរពគោលការណ៍ភាពចាំបាច់ និងសមាមាត្រ។

រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មាន បានបញ្ជាក់ថា ប៉ុន្តែការអះអាងមួយមិនអាចក្លាយជាការពិតដោយសារតែវាត្រូវបាននិយាយម្តងហើយម្តងទៀតនោះទេ។ វាត្រូវតែផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយនឹងអង្គហេតុ ភស្តុតាង ប្រភេទអាវុធដែលបានប្រើ ទីតាំងដែលត្រូវបានវាយប្រហារ និងផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែងទៅលើជនស៊ីវិល។

នៅពេលយើងពិនិត្យមើលផលវិបាកនៅលើទឹកដីកម្ពុជា សំណួរសំខាន់មួយត្រូវបានចោទឡើង៖ ប្រសិនបើគោលដៅទាំងអស់សុទ្ធតែជាគោលដៅយោធា តើហេតុអ្វីបានជាជនស៊ីវិល ផ្ទះសម្បែង ភូមិឋាន ទីតាំងសាសនា ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃអាវុធធុនធ្ងន់?

១. អង្គហេតុនៅលើដីមិនអាចត្រូវបានលុបចោលដោយសេចក្តីថ្លែងការណ៍ ក្នុងការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា ២លើក គឺនៅខែកក្កដា និងនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងយោធាថៃបានប្រើយន្តហោះចម្បាំង F-16 ការវាយប្រហារតាមអាកាស កាំភ្លើងធំ និងគ្រាប់រ៉ុក្កែត។ អង្គការ Human Rights Watch បានកត់ត្រាថា ការប្រយុទ្ធបានបណ្តាលឱ្យជនស៊ីវិលស្លាប់និងរបួស ហើយបានផ្ទៀងផ្ទាត់តាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រនូវរូបភាពដែលបង្ហាញពីការខូចខាតលើអគារ និងវត្តព្រះពុទ្ធសាសនានៅឃុំគោកមន ខេត្តឧត្តរមានជ័យ។

ក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់កម្ពុជាដាក់ជូនក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ កម្ពុជាបានរាយការណ៍ថា គ្រាប់បែកពីយន្តហោះ F-16 បានធ្លាក់ក្នុងបរិវេណវត្តតាមាន់សែនជ័យនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បណ្តាលឱ្យមានអ្នកបួសម្នាក់ស្លាប់ ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា ក៏មានការវាយប្រហារតាមអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ រួមទាំងនៅតំបន់ប្រាសាទតាក្របី។

ដូច្នេះ ការវាយតម្លៃលើលក្ខណៈនៃការវាយប្រហារមិនអាចផ្អែកតែលើអ្វីដែលភាគីវាយប្រហារប្រកាសថាជា «គោលដៅយោធា» នោះទេ។ ត្រូវពិនិត្យថា តើគោលដៅនីមួយៗពិតជាគោលដៅយោធាដែរឬទេ? តើអាវុធដែលប្រើអាចកំណត់ផលប៉ះពាល់បានកម្រិតណា? តើមានការប្រុងប្រយ័ត្នដែលអាចធ្វើបានដើម្បីការពារជនស៊ីវិលដែរឬទេ? ហើយតើការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលអាចលើសពីអត្ថប្រយោជន៍យោធាជាក់ស្តែងដែលរំពឹងទុកដែរឬទេ?

២. F-16 កាំភ្លើងធំ និងអាវុធធុនធ្ងន់៖ ផលប៉ះពាល់មិនឈប់ត្រឹម «ចំណុចគោលដៅ» បញ្ហាសំខាន់មិនមែនត្រឹមតែថា «អាវុធត្រូវបានបាញ់ទៅទីណា» ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថា តើអាវុធប្រភេទអ្វីត្រូវបានប្រើ នៅក្នុងបរិបទបែបណា និងមានផលប៉ះពាល់ក្នុងរង្វង់ធំប៉ុណ្ណា។

ផលវិបាកមិនមែនមានតែការស្លាប់និងរបួសភ្លាមៗទេ ប៉ុន្តែរួមមានការបំផ្លាញអគារ សេវាសុខាភិបាល ការអប់រំ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ បេតិកភណ្ឌ និងការបង្ខំឱ្យប្រជាពលរដ្ឋភៀសខ្លួន។ នេះជាចំណុចសំខាន់ក្នុងការវាយតម្លៃការអះអាងថា «វាយតែគោលដៅយោធា»។ ការកំណត់គោលដៅយោធានៅលើផែនទី មិនមានន័យថាការប្រើអាវុធណាមួយប្រឆាំងគោលដៅនោះក្លាយជាស្របច្បាប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិនោះទេ។

៣. គ្រាប់បែកចង្កោម៖ បញ្ហាដែលការអះអាងថា «វាយតែគោលដៅយោធា» ពិបាកពន្យល់ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ យោធាថៃបានបញ្ជាក់ថា ខ្លួនបានប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមនៅពេលដែលខ្លួនចាត់ទុកថាចាំបាច់ប្រឆាំងនឹងគោលដៅយោធា។

Human Rights Watch បានកត់សម្គាល់ថា ការប្រើអាវុធប្រភេទនេះក្នុងតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅ មានលក្ខណៈមិនរើសមុខដោយខុសច្បាប់។ លក្ខណៈរបស់គ្រាប់បែកចង្កោមធ្វើឱ្យបញ្ហានេះកាន់តែធ្ងន់។ អាវុធនេះអាចបញ្ចេញគ្រាប់តូចៗរាប់សិប ឬរាប់រយគ្រាប់លើផ្ទៃដីធំមួយ។ គ្រាប់តូចមួយចំនួនមិនផ្ទុះភ្លាមៗទេ ហើយអាចនៅសល់ដូចជាមីន បន្តគំរាមកំហែងប្រជាពលរដ្ឋក្រោយការប្រយុទ្ធបានបញ្ចប់ជាយូរមកហើយ។

ករណីដ៏សោកសៅមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ នៅខេត្តព្រះវិហារ។ កុមារា ស៊ឺន សុវណ្ណ អាយុ១០ឆ្នាំ បានស្លាប់ និងឪពុករបស់គាត់រងរបួសធ្ងន់ដោយសារការផ្ទុះមួយ។ មជ្ឈមណ្ឌលសកម្មភាពកម្ចាត់មីនកម្ពុជាបានកំណត់ថា វាជាគ្រាប់ M-85 មិនទាន់ផ្ទុះ ដែលត្រូវបានបាញ់ចូលកម្ពុជាក្នុងអំឡុងការប្រយុទ្ធខែកក្កដា ខណៈយោធាថៃបានបដិសេធការសន្និដ្ឋាននោះ។ Human Rights Watch បានអំពាវនាវឱ្យមានការស៊ើបអង្កេតដោយស្ថាប័នអន្តរជាតិឯករាជ្យ និងមានសមត្ថកិច្ច។
ករណីនេះបង្ហាញពីចំណុចមូលដ្ឋានមួយ៖ ផលប៉ះពាល់របស់គ្រាប់បែកចង្កោមមិនបញ្ចប់នៅពេលសំឡេងកាំភ្លើងស្ងប់ឡើយ។

៤. ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥៖ ទំហំការខូចខាតកាន់តែធ្ងន់ នៅពេលការឈ្លានពានបានផ្ទុះឡើងសាជាថ្មីក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ទំហំវិបត្តិមនុស្សធម៌បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ របាយការណ៍ Humanitarian Response Forum របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ចុះថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ បានកត់ត្រាការប្រើកាំភ្លើងធំ យន្តហោះ F-16 និងដ្រូន រួមទាំងក្នុងនិងជុំវិញតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅ។
ក្នុងការឈ្លានពានលើកទី២ នៅខែធ្នូ ប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណ ៦៥០ ០០០នាក់ ត្រូវបានជម្លៀសក្នុងនោះមានស្ត្រី ៣៣៦ ៣០២នាក់ និងកុមារ ២០៤ ៩៩២នាក់។ នៅពេលនោះ មានសេចក្តីរាយការណ៍ពីជនស៊ីវិលស្លាប់ ៣២នាក់ និងរបួស ៩៤នាក់។

អង្គការសហប្រជាជាតិបានវាយតម្លៃនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ ថា រលកនៃការភៀសខ្លួនលើកទីមួយក្នុងខែកក្កដា បានបង្ខំប្រជាពលរដ្ឋជាង ១៧២ ០០០នាក់ ចាកចេញពីលំនៅឋាន ខណៈការប្រយុទ្ធជាថ្មីក្នុងខែធ្នូបានបង្ករលកទីពីរដែលធំជាងមុនយ៉ាងខ្លាំង និងឡើងដល់ប្រមាណ ៦៥០ ០០០នាក់ នៅចុងខែធ្នូ។

៥. ផ្ទះសម្បែង និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលមិនមែនជាគោលដៅយោធាដោយស្វ័យប្រវត្តិ នៅក្រោយការប្រយុទ្ធ រូបភាពដែលនៅសល់មិនមែនមានតែទីតាំងយោធាខូចខាតទេ។ ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន AP (Associated Press) បានរាយការណ៍ពីប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាដែលវិលត្រឡប់មករកឃើញផ្ទះ និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនត្រូវភ្លើងឆេះ និងខូចខាតនៅខេត្តឧត្តរមានជ័យ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធខែកក្កដា។

នៅក្នុងច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ផ្ទះសម្បែងរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ទីតាំងសាសនា និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល ជាទូទៅគឺជាវត្ថុស៊ីវិល ហើយមិនអាចក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារបានទេ លុះត្រាតែ និងក្នុងរយៈពេលដែលវាបំពេញលក្ខខណ្ឌជាគោលដៅយោធាតាមច្បាប់។

Human Rights Watch បានសង្ខេបគោលការណ៍នេះយ៉ាងច្បាស់ថា ភាគីជម្លោះត្រូវបែងចែកឱ្យបានគ្រប់ពេលរវាងយុទ្ធជន និងជនស៊ីវិល ហើយការវាយប្រហារដែលមិនអាចបែងចែករវាងគោលដៅយោធានិងជនស៊ីវិល ឬដែលរំពឹងថានឹងបង្កការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលហួសហេតុធៀបនឹងអត្ថប្រយោជន៍យោធាជាក់ស្តែង ត្រូវបានហាមឃាត់។

៦. បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ក៏ស្ថិតនៅក្រោមភ្លើងសង្គ្រាម
យោធាថៃបានវាយប្រហារតាមអាកាស និងកាំភ្លើងធំ និងបានបង្កការខូចខាតដល់ប្រាសាទតាក្របី និងប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ UNESCO បានបង្ហាញ «ក្តីព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង» ចំពោះការប្រយុទ្ធឡើងវិញ រួមទាំងនៅក្បែរប្រាសាទព្រះវិហារ ហើយបានរំលឹកដល់ភាគីទាំងអស់អំពីកាតព្វកិច្ចក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ UNESCO ថែមទាំងបានផ្តល់កូអរដោនេភូមិសាស្ត្រនៃតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក និងទីតាំងសំខាន់ៗទៅភាគីពាក់ព័ន្ធ ដើម្បីជៀសវាងការបំផ្លាញ។

៧. ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិមិនវាស់ត្រឹម «ចេតនា» ទេ
ការនិយាយថា «យើងមិនមានចេតនាវាយប្រហារជនស៊ីវិលទេ» មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់បង្ហាញថាការវាយប្រហារមួយស្របច្បាប់ឡើយ។ ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិទាមទារឱ្យគោរពយ៉ាងហោចណាស់នូវគោលការណ៍ស្នូលចំនួនបី៖ ការបែងចែក (distinction), សមាមាត្រ (proportionality) និងការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងការវាយប្រហារ (precautions in attack)។

ន័យរបស់វាគឺ ភាគីវាយប្រហារត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់គោលដៅ ត្រូវជ្រើសរើសមធ្យោបាយនិងវិធីសាស្ត្រវាយប្រហារដែលកាត់បន្ថយគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល ហើយមិនអាចធ្វើការវាយប្រហារដែលរំពឹងថានឹងបង្កការស្លាប់ របួស ឬការខូចខាតដល់វត្ថុស៊ីវិលដោយចៃដន្យក្នុងកម្រិតហួសហេតុធៀបនឹងអត្ថប្រយោជន៍យោធាជាក់ស្តែង និងដោយផ្ទាល់ដែលរំពឹងទុកឡើយ។

ដូច្នេះ សំណួរដែលត្រូវសួរតើគោលដៅពិតរបស់យោធាថៃពិតជាគោលដៅយោធាឬទេ? តើអាវុធនោះសមស្របសម្រាប់បរិបទនោះឬទេ? តើអាចកាត់បន្ថយការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលបានឬទេ? តើមានការប្រុងប្រយ័ត្នគ្រប់គ្រាន់ឬទេ? និងតើផលប៉ះពាល់ដល់ជនស៊ីវិលមានសមាមាត្រជាមួយអត្ថប្រយោជន៍យោធាដែលរំពឹងទុកឬទេ?

៨. «គោលដៅយោធា» មិនមែនជាពាក្យវេទមន្តដែលលុបចោលការទទួលខុសត្រូវ។ ប្រសិនបើយោធាថៃអះអាងថា រាល់ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនសុទ្ធតែស្របច្បាប់ និងផ្តោតតែទៅលើគោលដៅយោធា នោះការអះអាងនេះគួរតែអាចឆ្លងកាត់ការផ្ទៀងផ្ទាត់ឯករាជ្យបាន។ តើគោលដៅនីមួយៗត្រូវបានកំណត់ដោយព័ត៌មានអ្វី? តើមានការវាយតម្លៃអំពីវត្តមានជនស៊ីវិលមុនការវាយប្រហារឬទេ? តើហេតុអ្វីបានជាអាវុធដែលមានផលប៉ះពាល់លើផ្ទៃធំ រួមទាំងគ្រាប់បែកចង្កោម ត្រូវបានប្រើ? តើមានការវាយតម្លៃសមាមាត្រមុនការវាយប្រហារឬទេ? តើមានការជ្រើសរើសអាវុធ ឬពេលវេលាផ្សេងដែលអាចកាត់បន្ថយការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលឬទេ? ទាំងនេះជាសំណួរដែលច្បាប់ទាមទារចម្លើយ។

*ភស្តុតាងជាក់ស្តែងលើដីត្រូវតែមានទម្ងន់ជាងការបដិសេធ

សេចក្តីថ្លែងការណ៍យោធាថៃអាចនិយាយថា ការវាយប្រហារត្រូវបានកំណត់ត្រឹមគោលដៅយោធា។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលត្រូវវាយតម្លៃគឺ អង្គហេតុ និងផលវិបាកនៃការវាយប្រហារនីមួយៗ។ ជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់និងរងរបួស ផ្ទះដែលត្រូវបានបំផ្លាញ ទីតាំងសាសនាដែលរងការខូចខាត បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ដែលស្ថិតក្រោមហានិភ័យ ប្រជាពលរដ្ឋរាប់សែននាក់ដែលត្រូវចាកចេញពីលំនៅឋាន និងគ្រាប់បែកចង្កោមមិនទាន់ផ្ទុះដែលអាចបន្តគំរាមកំហែងមនុស្សក្រោយការប្រយុទ្ធ គឺជាអង្គហេតុដែលត្រូវបានយកមកពិនិត្យយ៉ាងម៉ត់ចត់។

ដោយហេតុនេះ ជំនួសឱ្យការទទួលយកការអះអាងរបស់ភាគីណាមួយដោយស្វ័យប្រវត្តិ អ្វីដែលចាំបាច់គឺ ការកត់ត្រាភស្តុតាង ការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយឯករាជ្យ និងការវាយតម្លៃការវាយប្រហារនីមួយៗក្រោមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។

ព្រោះនៅក្នុងសង្គ្រាម ពាក្យថា «យើងវាយតែគោលដៅយោធា» មិនអាចលុបស្នាមរណ្តៅគ្រាប់បែក មិនអាចសង់ផ្ទះដែលត្រូវបានបំផ្លាញឡើងវិញ មិនអាចដកគ្រាប់បែកចង្កោមដែលនៅសល់ក្នុងដី និងមិនអាចនាំជីវិតជនស៊ីវិលដែលបានបាត់បង់ឱ្យត្រឡប់មកវិញបានឡើយ។

អ្នកដែលអះអាងថាការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនស្របច្បាប់ មិនគួរខ្លាចការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយឯករាជ្យឡើយ។ ប្រសិនបើគោលដៅទាំងអស់ពិតជាគោលដៅយោធា ប្រសិនបើគោលការណ៍សមាមាត្រត្រូវបានគោរព និងប្រសិនបើវិធានការប្រុងប្រយ័ត្រត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងពេញលេញ នោះភស្តុតាងគួរតែអាចបញ្ជាក់ការអះអាងនោះបាន។ ប៉ុន្តែការបដិសេធដោយគ្មានការបង្ហាញភស្តុតាង មិនអាចជំនួសការស៊ើបអង្កេតបានឡើយ។ ការពិតត្រូវវាស់ដោយភស្តុតាងនៅលើដី មិនមែនដោយការអះអាង ឬការបដិសេធពីអ្នកដែលបានប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធភណ្ឌនោះទេ៕