(ភ្នំពេញ)៖ វិវាទព្រំដែនសមុទ្ររវាងកម្ពុជា និងថៃ ទើបតែឈានចូលដំណាក់កាលសំខាន់ថ្មីមួយប៉ុណ្ណោះ ក្រោយគណៈកម្មការផ្សះផ្សាដោយបង្ខំ ត្រូវបានបង្កើតពេញលេញ។

តាមគោលការណ៍ UNCLOS ចាប់ពីពេលនេះទៅ គណៈកម្មការ នឹងចាប់ផ្តើមដំណើរការផ្សះផ្សា ដោយស្តាប់ភាគីទាំងពីរ ពិនិត្យការទាមទារ ភស្តុតាង និងអំណះអំណាងផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីស្វែងរកមូលដ្ឋានសម្រាប់ដំណោះស្រាយ។ គណៈកម្មការត្រូវរៀបចំរបាយការណ៍ក្នុងរយៈពេល១២ខែ ចាប់ពីពេលគណៈកម្មការត្រូវបានបង្កើតឡើង។

តើក្នុងរយៈពេល១២ខែខាងមុខនេះ ដំណើរការផ្សះផ្សា នឹងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងដូចម្តេច? តើរបាយការណ៍របស់គណៈកម្មការមានអានុភាពប៉ុណ្ណា? ហើយបើកម្ពុជា និងថៃនៅតែមិនអាចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀង តើផ្លូវច្បាប់បន្ទាប់នឹងបន្តទៅណាទៀត?

Fresh Exclusive មានអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅមួយ ជុំវិញសំណួរទាំងនេះ៖

ក្រោយថៃលុបចោល MOU-2001 ជាឯកតោភាគី កម្ពុជាបានជ្រើសរើសផ្លូវច្បាប់ ដោយចាប់ផ្តើម នីតិវិធីផ្សះផ្សាដោយបង្ខំ ឬ Compulsory Conciliation ក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ ឆ្នាំ១៩៨២ ឬ UNCLOS។

ចាប់ពីថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលកម្ពុជាបានផ្ញើសេចក្តីជូនដំណឹងជាផ្លូវការ រហូតដល់ខែសីហា គណៈកម្មការផ្សះផ្សាដែលមានសមាជិក៥រូប ត្រូវបានបង្កើតពេញលេញ ហើយលោកស្រី Katrina Cooper ត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានគណៈកម្មការ។ ប៉ុន្តែ នេះមិនមែនជាចុងបញ្ចប់នៃដំណើរការទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាការបើកផ្លូវទៅកាន់ដំណាក់កាលសំខាន់បំផុតនៃនីតិវិធីផ្សះផ្សា។

*តើបន្ទាប់ពីនេះ នឹងមានអ្វីកើតឡើង?
ជំហានបន្ទាប់ គណៈកម្មការ នឹងកំណត់នីតិវិធី និងកាលវិភាគការងារ។ បន្ទាប់មក គណៈកម្មការនឹងស្តាប់ភាគីកម្ពុជា និងថៃ ពិនិត្យការទាមទារ ភស្តុតាង និងអំណះអំណាងផ្លូវច្បាប់របស់ភាគីទាំងពីរ។
ប៉ុន្តែតួនាទីរបស់គណៈកម្មការនេះ មិនមែនជាតុលាការដែលមកកាត់ក្តីថា «កម្ពុជាឈ្នះ» ឬ «ថៃឈ្នះ» នោះទេ។

គោលដៅរបស់គណៈកម្មការនេះ គឺជួយស្វែងរកមូលដ្ឋាន ដែលអាចនាំភាគីទាំងពីរ ទៅរកដំណោះស្រាយដែលអាចទទួលយកបាន។ នេះជាចំណុចដែលពាក្យ Compulsory Conciliation ត្រូវយល់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។

ពាក្យ «បង្ខំ» មិនមានន័យថា លទ្ធផលចុងក្រោយរបស់គណៈកម្មការ អាចបង្ខំភាគីទាំងពីរឱ្យទទួលយកបានទេ។ វាមានន័យថា នីតិវិធីអាចបន្តទៅមុខ ទោះបីភាគីមួយមិនចូលរួម ឬព្យាយាមរារាំងដំណើរការក៏ដោយ។ និយាយឱ្យខ្លី៖ នីតិវិធីមានលក្ខណៈបង្ខំ ប៉ុន្តែលទ្ធផលមិនមែនជាសាលក្រមបង្ខំឡើយ។

*តើពេលណា នឹងមានលទ្ធផល?
តាម UNCLOS គណៈកម្មការ ត្រូវរៀបចំ របាយការណ៍ ក្នុងរយៈពេល១២ខែ ចាប់ពីពេលគណៈកម្មការត្រូវបានបង្កើតឡើង លុះត្រាតែភាគីទាំងពីរយល់ព្រមកែប្រែរយៈពេល។ ដូច្នេះដោយសារគណៈកម្មការ ត្រូវបានបំពេញសមាសភាពនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ ដូច្នេះ គោលពេលវេលាសំខាន់ អាចស្ថិតនៅប្រមាណខែសីហា ឆ្នាំ២០២៧។

របាយការណ៍នោះអាចបង្ហាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានលើបញ្ហាអង្គហេតុ និងច្បាប់ ព្រមទាំងអនុសាសន៍ ដែលគណៈកម្មការយល់ថា អាចជួយនាំភាគីទៅរកដំណោះស្រាយ។ ប៉ុន្តែចំណុចសំខាន់គឺ៖ របាយការណ៍ មិនមែនជាសាលក្រមទេ។

គណៈកម្មការមិនអាចគូសខ្សែព្រំដែនសមុទ្រមួយ ហើយបង្ខំកម្ពុជា និងថៃឱ្យទទួលយកខ្សែព្រំដែននោះបានឡើយ។

*បើរបាយការណ៍មិនមានអានុភាពបង្ខំ តើវាមានតម្លៃអ្វី?
តម្លៃសំខាន់របស់របាយការណ៍ គឺវាអាចបង្កើត មូលដ្ឋានថ្មីសម្រាប់ការចរចា។ មុននេះ កម្ពុជាមានជំហររបស់កម្ពុជា ហើយថៃ មានជំហររបស់ថៃ។ ប៉ុន្តែក្រោយរបាយការណ៍ចេញ ភាគីទាំងពីរ នឹងមានសេចក្តីសន្និដ្ឋាន និងអនុសាសន៍ពីគណៈកម្មការអន្តរជាតិឯករាជ្យមួយ ដាក់នៅលើតុចរចាផងដែរ។

សំខាន់ជាងនេះ UNCLOS កំណត់ថា ក្រោយគណៈកម្មការ បង្ហាញរបាយការណ៍ ភាគីទាំងពីរត្រូវ ចរចាដើម្បីស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀង ដោយផ្អែកលើរបាយការណ៍នោះ។ ដូច្នេះ ដំណើរការនេះ អាចសង្ខេបឱ្យងាយយល់ថា៖ គណៈកម្មការ → ភស្តុតាង និងអំណះអំណាង → របាយការណ៍ → ការចរចា → កិច្ចព្រមព្រៀង។

*បើការចរចាហើយ នៅតែមិនទទួលបានកិច្ចព្រមព្រៀង តើត្រូវឡើងតុលាការទេ?
ចម្លើយគឺ៖ មិនមែនដោយស្វ័យប្រវត្តិទេ។ ក្រោយគណៈកម្មការចេញរបាយការណ៍ កម្ពុជា និងថៃ ត្រូវចរចា ដើម្បីស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងដោយផ្អែកលើរបាយការណ៍នោះ។ បើការចរចាសម្រេចបាន នោះលទ្ធផលគឺ កិច្ចព្រមព្រៀងរវាងភាគីទាំងពីរ។

ប៉ុន្តែបើការចរចានៅតែមិនអាចសម្រេចកិច្ចព្រមព្រៀងបាន វិវាទនេះ មិនទាន់ត្រូវបញ្ជូនទៅតុលាការ ឬយន្តការកាត់សេចក្តីណាមួយ ដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។ មានន័យថា បើការចរចានៅតែមិនត្រូវគ្នា វិវាទនេះមិនអាចឡើងទៅតុលាការ ឬយន្តការកាត់សេចក្តីណាមួយដោយស្វ័យប្រវត្តិទេ។
កម្ពុជា និងថៃ ត្រូវព្រមព្រៀងគ្នាជាមុនសិន ថាតើនឹងយកវិវាទនេះទៅដោះស្រាយតាមយន្តការច្បាប់ណាបន្តទៀត។

ដូច្នេះ គេមិនអាចនិយាយថា៖ បើការផ្សះផ្សាមិនបានសម្រេច → នឹងត្រូវឡើងតុលាការដោយស្វ័យប្រវត្តិ នោះទេ។

ភាពត្រឹមត្រូវជាងគេ គឺ៖ មានរបាយការណ៍ ភាគីទាំងពីរ ចរចាគ្នា។ បើព្រមព្រៀងគ្នា នឹង បង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងមួយ ប៉ុន្តែបើមិនព្រមគ្នាទេ ភាគីទាំងពីរ ត្រូវសម្រេចថា តើយល់ព្រមយកវិវាទនេះ ទៅកាន់យន្តការដោះស្រាយវិវាទណាជាបន្តទៀត។

*តើបទពិសោធន៍អតីតកាល បង្ហាញអ្វី?
បទពិសោធន៍អន្តរជាតិមួយដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍សម្រាប់កម្ពុជា និងថៃ គឺករណីវិវាទព្រំដែនសមុទ្ររវាងប្រទេស Timor-Leste និង Australia។

នៅឆ្នាំ២០១៦ Timor-Leste បានចាប់ផ្តើមនីតិវិធី Compulsory Conciliation ក្រោម UNCLOS ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយលើវិវាទព្រំដែនសមុទ្រជាមួយ Australia។ ដំណើរការនេះមិនបានបញ្ចប់ ដោយការបញ្ជូនសំណុំរឿងទៅតុលាការទេ។

ផ្ទុយទៅវិញ គណៈកម្មការផ្សះផ្សា បានជួយភាគីទាំងពីរបន្តការចរចា និងបង្រួមគម្លាតនៃការខ្វែងគំនិត រហូតឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងលើព្រំដែនសមុទ្រ។ នៅឆ្នាំ២០១៨ Timor-Leste និង Australia បានចុះហត្ថលេខា លើសន្ធិសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនសមុទ្ររបស់ពួកគេ។

ករណីនេះបង្ហាញចំណុចសំខាន់មួយថា នីតិវិធីផ្សះផ្សាបង្ខំ Compulsory Conciliation មិនត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីនាំភាគីទៅតុលាការជាគោលដៅដំបូងទេ។ គោលដៅសំខាន់របស់វា គឺជួយនាំភាគីដែលមានជំហរខុសគ្នា ឱ្យត្រឡប់មករកការចរចា និងស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀង។
ទោះជាយ៉ាងណា ករណី Timor-Leste–Australia មិនមានន័យថា កម្ពុជា–ថៃនឹងទទួលបានលទ្ធផលដូចគ្នានោះទេ ព្រោះវិវាទនីមួយៗមានអង្គហេតុ ផលប្រយោជន៍ និងបរិបទនយោបាយខុសគ្នា។

ប៉ុន្តែបទពិសោធន៍នេះ បង្ហាញថា របាយការណ៍ ឬការផ្សះផ្សា មិនមែនជាចុងផ្លូវទេ ហើយតុលាការក៏មិនមែនជាផ្លូវបន្ទាប់ដែលត្រូវទៅដោយស្វ័យប្រវត្តិដែរ។ បើដំណើរការផ្សះផ្សាអាចបង្រួមគម្លាតរវាងភាគីបាន ចុងផ្លូវ អាចជាកិច្ចព្រមព្រៀង ដោយមិនចាំបាច់ឡើងតុលាការ។

និយាយឱ្យខ្លី៖ បទពិសោធន៍ Timor-Leste–Australia បង្ហាញថា ជោគជ័យរបស់នីតិវិធីផ្សះ ផ្សាបង្ខំ Compulsory Conciliation មិនមែនវាស់ដោយថា អ្នកណាឈ្នះក្តីទេ ប៉ុន្តែវាស់ដោយថា តើវាអាចនាំភាគី ពីភាពជាប់គាំង ទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងបានឬមិនបាន។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
ដូច្នេះ ក្រោយការបង្កើតគណៈកម្មការផ្សះផ្សាដោយបង្ខំពេញលេញ កម្ពុជា និងថៃបានឆ្លងផុតដំណាក់កាល «បង្កើតយន្តការ» ហើយកំពុងឈានចូលដំណាក់កាល «ប្រើយន្តការ»។
ចាប់ពីពេលនេះ គណៈកម្មការ នឹងស្តាប់ភាគីទាំងពីរ ពិនិត្យការទាមទារ ភស្តុតាង និងអំណះអំណាងផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីស្វែងរកមូលដ្ឋាន ដែលអាចនាំទៅរកដំណោះស្រាយ។ បើមិនទាន់មានកិច្ចព្រមព្រៀង គណៈកម្មការ ត្រូវរៀបចំរបាយការណ៍ ដែលតាមគោលការណ៍ UNCLOS ត្រូវធ្វើក្នុងរយៈពេល១២ខែ ចាប់ពីការបង្កើតគណៈកម្មការ។

ប៉ុន្តែ របាយការណ៍ មិនមែនជាសាលក្រម ហើយក៏មិនមែនជាចុងបញ្ចប់នៃវិវាទដែរ។ វាជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ឱ្យកម្ពុជា និងថៃបន្តចរចា ដើម្បីឈានទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀង។

បទពិសោធន៍ប្រទេស Timor-Leste និង Australia ក៏បានបង្ហាញថា នីតិវិធីផ្សះផ្សាដោយបង្ខំអាចនាំភាគីពីវិវាទដែលជាប់គាំង ទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រ ដោយមិនចាំបាច់បញ្ចប់នៅតុលាការ។

ដូច្នេះ បើឆ្លើយទៅនឹងសំណួរដើមថា «ផ្លូវច្បាប់កម្ពុជា–ថៃ នឹងដើរទៅណាបន្តទៀត?» ចម្លើយគឺ៖ ដំណាក់កាលបន្ទាប់ មិនមែនជាតុលាការទេ ប៉ុន្តែជាការប្រើគណៈកម្មការផ្សះផ្សា ដើម្បីស្វែងរកមូលដ្ឋាននាំភាគីទាំងពីរទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀង។

បើដំណើរការនេះ អាចបង្រួមគម្លាតបាន ចុងផ្លូវអាចជា កិច្ចព្រមព្រៀងរវាងកម្ពុជា និងថៃ ដូចបទពិសោធន៍ដែលធ្លាប់កើតមានក្នុងករណី Timor-Leste និង Australia។

ប៉ុន្តែបើក្រោយរបាយការណ៍ និងការចរចា ភាគីទាំងពីរនៅតែមិនអាចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀង នោះទើបកើតមានសំណួរថ្មីថា៖ តើកម្ពុជា និងថៃ នឹងយល់ព្រមគ្នាយកវិវាទនេះទៅដោះស្រាយតាមយន្តការច្បាប់ណាបន្តទៀត?

និយាយឱ្យខ្លី៖ គោលដៅរបស់ការផ្សះផ្សា មិនមែនស្វែងរកអ្នកឈ្នះ និងអ្នកចាញ់ទេ ប៉ុន្តែស្វែងរកផ្លូវឱ្យភាគីទាំងពីរអាចទៅដល់កិច្ចព្រមព្រៀង៕