(ភ្នំពេញ)៖ ខណៈវិវាទដែនសមុទ្រកម្ពុជា–ថៃ កំពុងចូលដល់ដំណាក់កាលសំខាន់នៃយន្តការអន្តរ ជាតិ «ផ្សះផ្សាដោយបង្ខំ», សកម្មភាពខុសច្បាប់របស់ថៃនៅព្រំដែនគោក បែរជាបន្តកើនឡើងគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍។ តើថៃកំពុងបង្កើត «អង្គហេតុនៅលើដីកម្ពុជា» ដើម្បីបង្កើនអំណាចចរចានៅលើតុដោះស្រាយវិវាទដែនសមុទ្រដែរឬទេ?

Fresh Exclusive មានអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅមួយជុំវិញបញ្ហានេះ៖

ខណៈកម្ពុជា និងថៃ នៅតែស្ថិតក្រោមស្មារតីបទឈប់បាញ់ និងកិច្ចព្រមព្រៀងដែលមានគោលបំណងកាត់បន្ថយភាពតានតឹងតាមព្រំដែន សំណួរមួយកំពុងលេចឡើងកាន់តែខ្លាំង៖ ហេតុអ្វីសកម្មភាព ដែលកម្ពុជាចាត់ទុកថាជាការរំលោភអធិបតេយ្យភាព នៅតែបន្តកើតឡើង ខណៈយន្តការដោះស្រាយជម្លោះមានស្រាប់ ប៉ុន្តែមិនអាចទប់ស្កាត់សកម្មភាពទាំងនោះបាន?

សំណួរនេះកាន់តែមានទម្ងន់ នៅពេលបញ្ហាព្រំដែនគោក ត្រូវបានភាគីថៃចាប់ផ្តើមប្រទាក់ផ្នែកនយោបាយជាមួយវិវាទដែនសមុទ្រ ដែលកម្ពុជា បាននាំចូលទៅក្នុងយន្តការ Compulsory Conciliation ក្រោមអនុសញ្ញាសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ ឬ UNCLOS។
តើបញ្ហាទាំងពីរនេះ គ្រាន់តែកើតឡើងស្របពេលគ្នា? ឬតើសកម្មភាពនៅលើដី អាចកំពុងបង្កើត ទម្ងន់ និងអំណាចចរចា សម្រាប់ការប្រឈមគ្នាផ្នែកនយោបាយ និងការទូតដែលធំជាងនេះ?

រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ លោក ភួង ស៊ីហាសាក់ ធ្លាប់បានលើកឡើងថា ប្រសិនបើកម្ពុជាជ្រើសរើសយកយន្តការ Compulsory Conciliation ក្រោម UNCLOS ភាគីថៃអាចនឹងមិនបន្តកិច្ចចរចាព្រំដែនគោកជាមួយកម្ពុជាទៀត។

ក្រសួងការបរទេសកម្ពុជា បានឆ្លើយតបថា យន្តការដោះស្រាយព្រំដែនសមុទ្រក្រោម UNCLOS និងយន្តការព្រំដែនគោកតាមរយៈ JBC គឺជាក្របខណ្ឌពីរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ហើយមិនគួរត្រូវបានយកមកភ្ជាប់គ្នាជាលក្ខខណ្ឌសម្រាប់ការបន្ត ឬការផ្អាកកិច្ចចរចានោះឡើយ។
មកដល់ពេលនេះ គេមិនទាន់មានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីសន្និដ្ឋានថា ថៃកំពុងរៀបចំ «ដោះដូរទឹកដីគោកជាមួយផលប្រយោជន៍ដែនសមុទ្រ» នោះទេ។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពជាបន្តបន្ទាប់នៅតាមព្រំដែន និងការភ្ជាប់បញ្ហាដីគោកជាមួយវិវាទសមុទ្រក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍ផ្នែកនយោបាយ បានបង្កើតសំណួរសំខាន់មួយថា៖ តើការបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដី អាចធ្វើឱ្យថៃមានអំណាចចរចាកាន់តែខ្លាំង នៅពេលវិវាទទាំងនេះ ឈានទៅដល់តុចរចាដែរឬទេ?

*ពីវត្តមានយោធា ទៅហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងរដ្ឋបាល
តាមសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ក្រសួងការបរទេសកម្ពុជា ចាប់ពីថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធថៃ ត្រូវបានកម្ពុជា រាយការណ៍ថា បានឈូសឆាយព្រៃ ដើម្បីសាងសង់ផ្លូវថ្មីមួយខ្សែ ពីភាគខាងជើងបង្គោលព្រំដែនលេខ១៤ ទៅកាន់តំបន់ភ្នំតាថុង ឬភ្នំ២៧៨ ក្នុងខេត្តឧត្តរមានជ័យ។

នៅថ្ងៃទី២០ ខែសីហា កម្ពុជាបានថ្លែងថា សកម្មភាពសាងសង់ផ្លូវនេះ នៅតែបន្ត ហើយកងកម្លាំងថៃក៏បានសាងសង់លេណដ្ឋានយោធាថ្មីបន្ថែមទៀត។ នៅថ្ងៃដដែល កម្ពុជាក៏បានរាយការណ៍ទៀតថា កងកម្លាំងថៃបានសាងសង់លេណដ្ឋានថ្មីមួយចំនួន នៅភាគខាងជើងវត្តកែវសិក្ខាគិរីស្វារៈ ក្នុងខេត្តព្រះវិហារ។

ប៉ុន្តែសកម្មភាពមួយទៀតដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងនេះ គឺមិនមែនជាសកម្មភាពយោធាដោយផ្ទាល់ទេ។

សេចក្តីប្រកាសរបស់ក្រសួងការបរទេសកម្ពុជា បានបញ្ជាក់ថា នៅថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា អាជ្ញាធរថៃ បានបែងចែកដីខ្មែរដែលថៃគ្រប់គ្រងខុសច្បាប់ ឱ្យទៅពលរដ្ឋថៃ នៅភូមិជោគជ័យ ឃុំអូរបីជាន់ ស្រុកអូរជ្រៅ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ក្នុងតំបន់ចន្លោះបង្គោលព្រំដែនលេខ៤៥ និង៤៧។

បើមើលសកម្មភាពទាំងនេះជារួម រូបភាពដែលលេចឡើង មិនមែនមានតែ វត្តមានយោធា ទេ ប៉ុន្តែបានពង្រីកទៅដល់ ការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ការពង្រឹងទីតាំងយោធា និងបង្កើតសកម្មភាពរដ្ឋបាលលើដីធ្លី ក្នុងទឹកដីរបស់កម្ពុជាផងដែរ។

សំណួរដ៏សំខាន់ពេលនេះគឺថា៖ តើសកម្មភាពរបស់ថៃជាបន្តបន្ទាប់មកនេះ អាចកំពុងបង្កើត “អង្គហេតុថ្មីនៅលើដី” ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅតាមព្រំដែន ផ្លាស់ប្តូរពីស្ថានភាពមុនដែរឬទេ?

*ការកាន់កាប់ជាក់ស្តែង មិនស្មើនឹងសិទ្ធិតាមច្បាប់
ក្នុងជម្លោះព្រំដែន រដ្ឋមួយអាចយកសកម្មភាពជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួននៅលើដី មកធ្វើជាផ្នែកមួយនៃអំណះអំណាងអំពីអធិបតេយ្យភាព។ ក្នុងច្បាប់អន្តរជាតិ គេប្រើពាក្យ effectivités សំដៅលើការអនុវត្តអំណាចរដ្ឋជាក់ស្តែងលើតំបន់ណាមួយ។
ប៉ុន្តែ effectivités មិនមានន័យថា ភាគីណាសង់ផ្លូវមុន ដាក់កងកម្លាំងមុន ឬអនុវត្តរដ្ឋបាលលើដីមុន នឹងក្លាយជាម្ចាស់ទឹកដីនោះ ដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។

តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ធ្លាប់បញ្ជាក់ពីគោលការណ៍សំខាន់មួយថា នៅពេលមាន legal title ឬមូលដ្ឋាននៃសិទ្ធតាមច្បាប់ដ៏ច្បាស់លាស់នៅលើទឹកដី, ការអនុវត្តអំណាចជាក់ស្តែងដែលផ្ទុយនឹងមូលដ្ឋានសិទ្ធិនោះ មិនអាចមានអាទិភាពលើសិទ្ធិតាមច្បាប់បានឡើយ។

និយាយឱ្យងាយ៖ ការគ្រប់គ្រងទឹកដីបានជាក់ស្តែង មិនមានន័យថា ទឹកដីនោះបានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិស្របច្បាប់របស់អ្នកគ្រប់គ្រងនោះឡើយ។

នេះជាចំណុចសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា។ ប្រសិនបើជំហររបស់កម្ពុជា ត្រូវបានគាំទ្រដោយសន្ធិសញ្ញា ផែនទី ឯកសារកំណត់ព្រំដែន និងកិច្ចព្រមព្រៀងដែលមានសុពលភាព សកម្មភាពឯកតោភាគីរបស់ភាគីម្ខាង ដូចជាការដាក់កម្លាំង សាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ឬអនុវត្តរដ្ឋបាលលើតំបន់នោះ មិនអាចបម្លែងការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង ទៅជាសិទ្ធិអធិបតេយ្យស្របច្បាប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិបានទេ។

*ហេតុអ្វីការតវ៉ារបស់កម្ពុជាមានសារៈសំខាន់?
កម្ពុជា បានបន្តចេញលិខិតតវ៉ា និងសេចក្តីប្រកាសជាបន្តបន្ទាប់ ចំពោះសកម្មភាពដែលខ្លួនចាត់ទុកថាជាការរំលោភអធិបតេយ្យភាព ជំនួសឱ្យការឆ្លើយតបដោយកម្លាំង។ ការប្រកាន់ជំហរអត់ធ្មត់បែបនេះ មិនមានន័យថា កម្ពុជាទទួលយកស្ថានភាពដែលកំពុងកើតឡើងនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការអត់ធ្មត់ និងការមិនប្រើកម្លាំង មិនស្មើនឹងការបោះបង់សិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឡើយ។

ក្នុងជម្លោះទឹកដី ការមិនតវ៉ាចំពោះសកម្មភាពរបស់ភាគីម្ខាង ក្នុងរយៈពេលយូរ និងក្នុងកាលៈទេសៈជាក់លាក់ អាចត្រូវបានយកមកធ្វើជាផ្នែកនៃអំណះអំណាងថា ភាគីម្ខាងទៀតបាន ទទួលយកដោយស្ងៀមស្ងាត់ ឬ acquiescence។ ដូច្នេះ ការតវ៉ាផ្លូវការជាបន្តបន្ទាប់ មានសារៈសំខាន់ក្នុងការបង្ហាញថា កម្ពុជាមិនបានយល់ព្រម ឬទទួលស្គាល់សកម្មភាព ដែលខ្លួនចាត់ទុកថារំលោភលើសិទ្ធិរបស់ខ្លួនឡើយ។

ការតវ៉ាទាំងនេះ ក៏បង្កើតជាកំណត់ត្រាផ្លូវការថា កម្ពុជា មិនទទួលស្គាល់ការកំណត់ខ្សែព្រំដែនជាឯកតោភាគី មិនទទួលស្គាល់សកម្មភាពរដ្ឋបាលឯកតោភាគីលើតំបន់ដែលមានវិវាទ និងបន្តរក្សាជំហរផ្លូវច្បាប់របស់ខ្លួនចំពោះអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដី។

ក្នុងន័យនេះ លិខិតតវ៉ា មិនមែនគ្រាន់តែជាក្រដាសមួយសន្លឹកទេ។ វាជាផ្នែកមួយនៃការរក្សាភស្តុតាង និងការការពារជំហរផ្លូវច្បាប់របស់រដ្ឋ ដោយបញ្ជាក់ថា ភាពអត់ធ្មត់របស់កម្ពុជា មិនអាចត្រូវបានបកស្រាយថាជាការយល់ព្រម ឬការបោះបង់សិទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឡើយ។

*ហេតុអ្វីរឿងដីគោក ចាប់ផ្តើមប្រទាក់នឹងរឿងសមុទ្រ?
នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ រដ្ឋាភិបាលថៃបានលុប MoU 2001 ដែលជាក្របខណ្ឌទ្វេភាគីសម្រាប់ដោះស្រាយតំបន់ទាមទារសិទ្ធិត្រួតស៊ីគ្នានៅឈូងសមុទ្រថៃ។ បន្ទាប់មក នៅថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា កម្ពុជាបានជ្រើសយកយន្តការ Compulsory Conciliation ក្រោម UNCLOS ដើម្បីបន្តស្វែងរកដំណោះស្រាយវិវាទដែនសមុទ្រតាមផ្លូវច្បាប់អន្តរជាតិ។

ថៃបានយល់ព្រមចូលរួមក្នុងនីតិវិធីនេះ ប៉ុន្តែទន្ទឹមគ្នានោះ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃបានបោះ សម្តីព្រមានថា ប្រសិនបើកម្ពុជាជ្រើសរើសយកយន្តការផ្សះផ្សាដោយបង្ខំ Compulsory Conciliation ក្រោម UNCLOS ភាគីថៃអាចនឹងមិនបន្តកិច្ចចរចាព្រំដែនគោកជាមួយកម្ពុជាទៀតឡើយ។

ជំហរនេះបានធ្វើឱ្យបញ្ហាពីរដែលមានយន្តការដោះស្រាយខុសគ្នា ចាប់ផ្តើមប្រទាក់គ្នាផ្នែកនយោបាយ។ រដ្ឋាភិបាលថៃបានអះអាងថា ការសម្រេចចិត្តរបស់កម្ពុជាទៅរក Compulsory Conciliation អាចប៉ះពាល់ដល់ការស្ដារទំនុកចិត្ត និងកិច្ចពិភាក្សាក្នុងក្របខណ្ឌផ្សេងៗ រួមទាំងបញ្ហាព្រំដែនគោក។ ក្រោយមក ថៃក៏បានប្រកាសផ្អាកកិច្ចចរចាទ្វេភាគីមួយចំនួនជាមួយកម្ពុជា រួមទាំងការពិភាក្សាអំពីព្រំដែនគោកផងដែរ។

ចំណុចនេះបង្កើតសំណួរសំខាន់មួយ៖ បើវិវាទដែនសមុទ្រ កំពុងចូលទៅក្នុងយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ ខណៈការចរចាព្រំដែនគោកត្រូវបានផ្អាក ប៉ុន្តែសកម្មភាពដែលអាចផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅលើដីនៅតែបន្ត តើភាពមិនស្មើគ្នានេះ អាចផ្តល់អំណាចចរចាកាន់តែច្រើនដល់ភាគីដែលមានប្រៀបខាងកម្លាំង និងការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងនៅលើដីដែរឬទេ?

នេះជាសំណួរដែលគួរត្រូវបានតាមដានយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ ព្រោះបើដីគោក និងដែនសមុទ្រ ដាច់ពីគ្នាតាមផ្លូវច្បាប់ ប៉ុន្តែត្រូវបានភ្ជាប់គ្នាតាមផ្លូវនយោបាយ នោះបញ្ហាមិនមែននៅត្រឹមការកំណត់ព្រំដែនទៀតទេ ប៉ុន្តែអាចឈានទៅដល់សំណួរថា តើភាគីណា ដែលកំពុងព្យាយាមបង្កើតអំណាចចរចាឱ្យខ្លួនខ្លាំងជាងមុន មុនពេលដំណោះស្រាយចុងក្រោយត្រូវបានស្វែងរក?

*តើកម្ពុជាអាចបាត់ទឹកដី ដោយសារការកាន់កាប់ជាក់ស្តែងដែរឬទេ?
ចម្លើយត្រូវបែងចែកជាពីរ។ តាមស្ថានភាពជាក់ស្តែង វាអាចមានហានិភ័យ។ ប៉ុន្តែតាមច្បាប់ ការកាន់កាប់ជាក់ស្តែង មិនធ្វើឱ្យអធិបតេយ្យភាពផ្លាស់ម្ចាស់ដោយស្វ័យប្រវត្តិទេ។

បើតំបន់មួយត្រូវបានភាគីមួយគ្រប់គ្រង អ្នករស់នៅដើមមិនអាចវិលត្រឡប់ចូលវិញ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថ្មីត្រូវបានសាងសង់ ហើយសកម្មភាពរដ្ឋបាលថ្មីចាប់ផ្តើមដំណើរការ នោះស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅលើដីអាចផ្លាស់ប្តូរ។ ហើយបើស្ថានភាពបែបនេះ អូសបន្លាយយូរ វាអាចធ្វើឱ្យការដោះស្រាយជម្លោះកាន់តែស្មុគស្មាញ ទាំងផ្នែកនយោបាយ ការទូត និងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។

ប៉ុន្តែតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង មិនស្មើនឹងការទទួលបានអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់ឡើយ។ ជាពិសេស បើរដ្ឋម្ខាងទៀតបន្តតវ៉ា មិនទទួលស្គាល់ និងរក្សាមូលដ្ឋានសិទ្ធិរបស់ខ្លួនតាមសន្ធិសញ្ញា ផែនទី និងកិច្ចព្រមព្រៀងដែលមានស្រាប់។

ហេតុនេះ សម្រាប់កម្ពុជា មានការងារសំខាន់ពីរដែលត្រូវធ្វើស្របគ្នា៖ មួយ កុំឱ្យស្ថានភាពជាក់ស្តែងថ្មី ក្លាយជារឿងធម្មតា; ពីរ បន្តរក្សាកំណត់ត្រាផ្លូវច្បាប់ឱ្យរឹងមាំ តាមរយៈការតវ៉ាផ្លូវការ ការកត់ត្រាអង្គហេតុ ការប្រមូលភស្តុតាង ផែនទី សន្ធិសញ្ញា កំណត់ហេតុ JBC និងឯកសារទ្វេភាគីពាក់ព័ន្ធទាំងអស់។

កំណត់ត្រាផ្លូវច្បាប់ដែលរឹងមាំ មិនអាចជំនួសការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងនៅលើដីបានទេ។ វាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់ ក្នុងការការពារមិនឱ្យការកាន់កាប់ដោយភាគីម្ខាង ត្រូវបានបម្លែង ឬបកស្រាយថាជាសិទ្ធិអធិបតេយ្យស្របច្បាប់។

*មេរៀនពីឆ្នាំ១៩៤១–១៩៤៦
ប្រវត្តិសាស្ត្រ ធ្លាប់ផ្តល់មេរៀនមួយគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍។ ក្នុងបរិបទសង្គ្រាមបារាំង–ថៃ និងភាពច្របូកច្របល់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅឆ្នាំ១៩៤១ ថៃបានទទួលការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីមួយចំនួនរបស់ឥណ្ឌូចិនបារាំង រួមទាំងទឹកដីខ្មែរមួយចំនួនផងដែរ។
ប៉ុន្តែនៅពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី២បានបញ្ចប់ តុល្យភាពអំណាច និងស្ថានភាពអន្តរជាតិបានផ្លាស់ប្តូរ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៦ ថៃបានប្រគល់ទឹកដីទាំងនោះត្រឡប់វិញ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយបារាំង។

មេរៀនពីប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ មិនមែនមានន័យថា ស្ថានការណ៍ឆ្នាំ១៩៤១ និងឆ្នាំ២០២៦ ដូចគ្នានោះទេ។ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញគោលការណ៍សំខាន់មួយគឺថា នៅពេលសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិកំពុងច្របូកច្របល់ ប្រទេសដែលមានអំណាចខ្លាំងជាង អាចមានសមត្ថភាពបង្កើតស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅលើទឹកដីរបស់គេបាន ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់អំណាច ឬកម្លាំងដោយអំណាចបំពាននោះ មិនអាចបង្កើតសិទ្ធិអធិបតេយ្យស្របច្បាប់ ដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋានៈ
តើការបន្តសកម្មភាពរបស់ថៃនៅព្រំដែនគោក ខណៈយន្តការដោះស្រាយវិវាទដែនសមុទ្រកំពុងចាប់ផ្តើម គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីបង្កើតអំណាចចរចា ឬស្វែងរកការដោះដូរណាមួយជាមួយកម្ពុជាដែរឬទេ?

សម្រាប់កម្ពុជា ចម្លើយមិនមែនជាការបោះបង់ភាពអត់ធ្មត់ ឬងាកទៅរកការប្រើកម្លាំងនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ កម្ពុជាត្រូវបន្តគោរពបទឈប់បាញ់ ប៉ុន្តែ «ស្ងាត់ តែមិនស្ងៀម»—មិនឆ្លើយតបដោយកម្លាំង ប៉ុន្តែមិនបោះបង់ការតវ៉ា; មិនបង្កើនភាពតានតឹង ប៉ុន្តែមិនទទួលស្គាល់ការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពដោយឯកតោភាគី ហើយបន្តរក្សា កំណត់ត្រាផ្លូវច្បាប់ និងភស្តុតាងឱ្យរឹងមាំ។

ព្រោះនៅទីបំផុត អំណាចយោធាអាចបង្កើតអង្គហេតុនៅលើដី និងសម្ពាធនៅតុចរចាបាន ប៉ុន្តែមិនអាចបម្លែងអង្គហេតុនោះទៅជាសិទ្ធិអធិបតេយ្យស្របច្បាប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។

ព្រំដែនអន្តរជាតិ មិនត្រូវកំណត់ដោយអ្នកណាមានកម្លាំងខ្លាំងជាងទេ ប៉ុន្តែត្រូវកំណត់ដោយច្បាប់ សន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមព្រៀងដែលមានសុពលភាព៕