(ភ្នំពេញ)៖ នៅពេលពិភពលោកកំពុងប្រឈមការប្រើកម្លាំង និងការបង្កើតអង្គហេតុថ្មីៗនៅលើដី សំណួរសំខាន់មួយកំពុងប្រឈមនឹងសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិ៖ តើប្រទេសដែលខ្លាំងជាង អាចប្រើអំណាចដើម្បីផ្លាស់ប្តូរព្រំដែន ឬបង្កើតសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពថ្មីបានដែរឬទេ?

សំណួរនេះមានទម្ងន់ជាពិសេសសម្រាប់កម្ពុជា ខណៈវិវាទព្រំដែនជាមួយថៃនៅតែមានភាពតានតឹង ហើយកម្ពុជាបន្តតវ៉ាចំពោះសកម្មភាពដែលខ្លួនចាត់ទុកថា រំលោភអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដី។

ក្នុងបរិបទនេះ សុន្ទរកថារបស់សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ប្រធានព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ ក្នុងសន្និសីទប្រធានសភានៃអន្តរសភាលើកទី២ បានដាក់ចេញក្របខណ្ឌគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ៖ ចាប់ពី យុទ្ធវិធីប្រផេះ (Grey-zone tactics), យុទ្ធសាស្ត្រឈ្លានពានបែបហាន់ចំណិត (salami slicing), នយោបាយទាមទារយកទឹកដីដែលចាត់ទុកថាធ្លាប់ជារបស់ខ្លួន (irredentism) រហូតដល់ការការពារបូរណភាពទឹកដី និងដំណោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់។សម្តេចតេជោ មិនបានបញ្ជាក់ថា ការលើកឡើងទាំងនេះសំដៅលើថៃដោយផ្ទាល់ទេ។ ប៉ុន្តែក្របខណ្ឌនេះអាចក្លាយជាកញ្ចក់សម្រាប់ពិនិត្យថា ក្នុងវិវាទព្រំដែន អំណាចអាចបង្កើតអង្គហេតុនៅលើដីបានមែន​ ប៉ុន្តែតើអង្គហេតុនោះ អាចក្លាយជាសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់បានដែរឬទេ?

* ពីសង្គ្រាមចំហ ទៅសកម្មភាពក្រោមកម្រិតសង្គ្រាម
ចំណុចដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ដំបូង គឺការព្រមានរបស់សម្តេចតេជោអំពីភាពស្រពិចស្រពិលព្រំដែនរវាង «សង្គ្រាម» និង «សន្តិភាព»។
សម្តេចតេជោ បានលើកឡើងថា ក្នុងពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន រដ្ឋអាចប្រើយុទ្ធវិធីប្រផេះ Grey-zone tactics ដែលមិនទាន់ឈានដល់កម្រិតសង្គ្រាមយោធាពេញទំហឹង ប៉ុន្តែក៏មិនមែនជាសន្តិភាពពិតប្រាកដដែរ។

អត្ថន័យនៃចំណុចនេះ គឺសង្គ្រាមសម័យថ្មី មិនចាំបាច់ចាប់ផ្តើមដោយការប្រកាសសង្គ្រាម ឬការបាញ់គ្នាទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ។ វាអាចកើតឡើងតាមរយៈសកម្មភាពតូចៗជាបន្តបន្ទាប់ ដែលម្នាក់ៗមើលទៅមិនធំ ប៉ុន្តែពេលបូកសរុបគ្នា អាចផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅលើដី។

សម្តេចតេជោបានប្រើពាក្យដែលមានទម្ងន់ខ្លាំងមួយទៀត គឺ “salami slicing strategy” ឬយុទ្ធសាស្ត្រកាត់យកបន្តិចម្តងៗ។ លោកបានភ្ជាប់វាទៅនឹង irredentism ឬមហិច្ឆតាទាមទារយកទឹកដី និងគោលការណ៍ខ្សែព្រំដែនមិនកែប្រែ Uti Possidetis ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថិរភាពនៃខ្សែព្រំដែន។

ក្នុងបរិបទនេះ គឺថា ប្រសិនបើប្រទេសមួយមិនអាចផ្លាស់ប្តូរព្រំដែនដោយសង្គ្រាមធំបាន វាអាចព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពបន្តិចម្តងៗ ដោយមិនឱ្យសកម្មភាពណាមួយឡើងដល់កម្រិតដែលបង្កការឆ្លើយតបធំ។

* ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង និងសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាព គឺជារឿងពីរផ្សេងគ្នា
សារសំខាន់មួយពីសុន្ទរកថា គឺការបែងចែករវាង អំណាចនៅលើដី និងសិទ្ធិតាមច្បាប់។ កងទ័ពអាចគ្រប់គ្រងទីតាំងមួយបាន។ រដ្ឋអាចសាងសង់ផ្លូវ បង្កើតប៉ុស្តិ៍ ដាក់របាំង ឬអនុវត្តសកម្មភាពរដ្ឋបាលបាន។ ប៉ុន្តែ សកម្មភាពទាំងនេះ មិនអាចធ្វើឱ្យខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិផ្លាស់ប្តូរដោយស្វ័យប្រវត្តិបានឡើយ។
នេះស្របនឹងរបៀបវារៈបូរណភាពទឹកដី និងការបង្កកជម្លោះ “Territorial Integrity and Conflict Freezing” ដែលសម្តេចតេជោបានអំពាវនាវឱ្យការពារអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។

សម្រាប់រដ្ឋតូច ចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង៖ នៅពេលកម្លាំងយោធាមិនស្មើគ្នា ច្បាប់អន្តរជាតិ សន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមព្រៀង គឺជាខ្សែការពារដ៏សំខាន់របស់រដ្ឋ។
ក្នុងន័យនេះ៖ អំណាចអាចបង្កើតអង្គហេតុនៅលើដីបាន ប៉ុន្តែអង្គហេតុនៅលើដី មិនក្លាយជាសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។
ត្រង់នេះហើយ ដែលសំណួរ «អ្នកខ្លាំងអាចគ្រប់គ្រងដីបាន ប៉ុន្តែតើអាចឈ្នះច្បាប់បានទេ?» កាន់តែមានអត្ថន័យ។

ចម្លើយគឺ៖ អំណាចអាចបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដីបាន ប៉ុន្តែអង្គហេតុដែលបង្កើតដោយអំណាច មិនអាចក្លាយជាសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។
ហេតុអ្វីបទឈប់បាញ់តែមួយមុខ មិនគ្រប់គ្រាន់?

ចំណុចមួយក្នុងសុន្ទរកថា ដែលភ្ជាប់ខ្លាំងទៅនឹងបរិបទព្រំដែន គឺការព្រមានថា បទឈប់បាញ់អាចគ្មានប្រសិទ្ធភាព ប្រសិនបើគ្មានយន្តការត្រួតពិនិត្យ និងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។
សម្តេចតេជោបានលើកឡើងថា កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ អាចមិនលើសពី «ក្រដាសមួយសន្លឹក» ប្រសិនបើវាមិនអាចធានាសន្តិភាព ស្ថិរភាព ទំនុកចិត្ត និងការការពារជីវិតប្រជាជន។

និយាយឱ្យចំ៖ បទឈប់បាញ់ មិនមែនគ្រាន់តែឈប់បាញ់គ្នានោះទេ។ ប្រសិនបើគ្រាប់កាំភ្លើងស្ងប់ ប៉ុន្តែស្ថានភាពនៅលើដី នៅតែត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ តាមរយៈការបង្កើតទីតាំងថ្មី ការពង្រឹងការគ្រប់គ្រង ឬសកម្មភាពបង្កភាពតានតឹង នោះសន្តិភាពនៅតែផុយស្រួយ។

នេះជាហេតុផល ដែលសម្តេចតេជោ បានស្នើឱ្យពិចារណាបង្កើត ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍សភាសម្រាប់បទឈប់បាញ់ ដោយភ្ជាប់ជាមួយយន្តការដែលមានស្រាប់ ដើម្បីពង្រឹងការត្រួតពិនិត្យ និងទប់ស្កាត់កុំឱ្យការប៉ះទង្គិចតូចៗរីករាលដាលទៅជាជម្លោះធំ។

សារសំខាន់គឺ៖ បទឈប់បាញ់អាចបញ្ឈប់ការបាញ់គ្នា ប៉ុន្តែដើម្បីរក្សាសន្តិភាព ត្រូវមានទាំងការត្រួតពិនិត្យ ការអនុវត្ត និងការទទួលខុសត្រូវ។ វាមិនអាចពឹងផ្អែកត្រឹមតែលើការសន្យារបស់ភាគីទាំងពីរ នៅលើក្រដាសមួយសន្លឹកនោះឡើយ។

* ពីតក្កវិជ្ជា «អ្នកខ្លាំងឈ្នះ» ទៅកាន់សមរភូមិច្បាប់
ចំណុចដែលមានទម្ងន់បំផុតមួយក្នុងសុន្ទរកថារបស់សម្តេចតេជោ គឺរបៀបវារៈស្តីពី គណនេយ្យភាពស្ថាប័ន និងដំណោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់ (Institutional Accountability and Legal Recourse)។

សម្តេចតេជោបានអំពាវនាវ ឱ្យប្រទេសដែលគោរពច្បាប់ រួមគ្នាការពារច្បាប់អន្តរជាតិ ការទូត ការសន្ទនា និងសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិដែលផ្អែកលើវិធានច្បាប់ ព្រមទាំងប្រើយន្តការផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីទប់ស្កាត់យុទ្ធវិធីប្រផេះ Grey-zone tactics ដែលអាចត្រូវបានប្រើ ដើម្បីពង្រីកការទាមទារទឹកដី ឬបង្ខំលើអធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋដទៃ។ នេះជាការបដិសេធតក្កវិជ្ជា «អ្នកខ្លាំងឈ្នះ»។

ក្នុងតក្កវិជ្ជា «អ្នកខ្លាំងឈ្នះ» អ្នកមានកម្លាំងយោធាខ្លាំងជាង អាចបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដី ហើយអ្នកមានអំណាចសេដ្ឋកិច្ច ឬនយោបាយធំជាង អាចប្រើសម្ពាធលើភាគីទន់ខ្សោយជាង។

ប៉ុន្តែសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលផ្អែកលើច្បាប់ សួរសំណួរផ្សេង៖ តើមានសន្ធិសញ្ញាអ្វី? ផែនទីណាមានមូលដ្ឋានផ្លូវច្បាប់? ខ្សែព្រំដែនត្រូវបានកំណត់ដោយយន្តការណា? ភាគីទាំងពីរធ្លាប់ទទួលស្គាល់ ឬតវ៉ាអ្វីខ្លះ?

ដូច្នេះ ច្បាប់អន្តរជាតិមិនធានាថា ប្រទេសតូចនឹងឈ្នះ ប្រទេសធំគ្រប់ករណី នោះទេ។ ប៉ុន្តែវាប្តូរទីលានប្រកួតពីសំណួរ «អ្នកណាខ្លាំងជាង?» ទៅកាន់សំណួរ «អ្នកណាមានមូលដ្ឋានសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់រឹងមាំជាង?»

* ចំណុចមួយដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់៖ ពេល «ការអនុវត្តច្បាប់» ត្រូវបានប្រើជាលេស
ចំណុចរសើបមួយទៀតក្នុងសុន្ទរកថា គឺការព្រមានអំពីការយក ការអនុវត្តច្បាប់ក្រៅដែនអធិបតេយ្យ ចំពោះបទល្មើសឆ្លងដែន ដូចជាការឆបោកអនឡាញ មកធ្វើជាលេសសម្រាប់ការចូលកាន់កាប់ ឬអនុវត្តអំណាចលើទឹកដីរដ្ឋដទៃដោយខុសច្បាប់។ សម្តេចតេជោបានដាក់សកម្មភាពបែបនេះក្នុងក្របខណ្ឌនៃ យុទ្ធវិធីប្រផេះ (Grey-zone tactics)។
ចំណុចនេះមានន័យធំចំពោះសណ្តាប់ធ្នាប់ក្នុងតំបន់។ បទល្មើសឆ្លងដែនពិតជាត្រូវការកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឆ្លងដែន ប៉ុន្តែ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្ម មិនអាចក្លាយជាលេសសម្រាប់រំលោភអធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋដទៃបានទេ។

បើរដ្ឋមួយអាចយកហេតុផលសន្តិសុខ ឧក្រិដ្ឋកម្មឆ្លងដែន ឬការអនុវត្តច្បាប់ មកប្រើដើម្បីឆ្លងព្រំដែន និងអនុវត្តអំណាចក្នុងទឹកដីរដ្ឋដទៃ ដោយគ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ច្បាស់លាស់ នោះបន្ទាត់រវាង «ការអនុវត្តច្បាប់» និង «ការរំលោភអធិបតេយ្យភាព» នឹងកាន់តែព្រិល។
ហើយនៅពេលបន្ទាត់នេះស្រពិចស្រពិលទៀត គឺរដ្ឋតូចជាអ្នកប្រឈមហានិភ័យខ្លាំងបំផុត ព្រោះហេតុផលដែលហៅថា «សន្តិសុខ» អាចត្រូវបានប្រើដោយរដ្ឋខ្លាំងជាង ដើម្បីបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដី។

*តើសារនេះពាក់ព័ន្ធនឹងថៃដែរឬទេ?
សុន្ទរកថានេះ ត្រូវបានថ្លែងក្នុងក្របខណ្ឌអន្តរជាតិទូលំទូលាយ។ ដូច្នេះ គេមិនអាចយកពាក្យ Grey-zone tactics, salami slicing ឬ irredentism ទៅសន្និដ្ឋានដោយស្វ័យប្រវត្តិថា សម្តេចតេជោសំដៅជាក់លាក់លើប្រទេសណាមួយនោះទេ។

ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នកតាមដានវិវាទព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ សារនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធដោយជៀសមិនរួច។ ព្រោះគោលការណ៍ដែលសម្តេចតេជោលើកឡើង—បូរណភាពទឹកដី ការមិនប្រើកម្លាំងដើម្បីផ្លាស់ប្តូរព្រំដែន ការមិនបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដី បទឈប់បាញ់ យុទ្ធវិធីប្រផេះ និងដំណោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់—សុទ្ធតែអាចយកមកធ្វើជាក្របខណ្ឌសម្រាប់ពិនិត្យស្ថានភាពវិវាទព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃបច្ចុប្បន្នបាន។

ដូច្នេះ បើសួរថា៖ «តើសម្តេចតេជោកំពុងនិយាយសំដៅលើថៃឬទេ?» ចម្លើយគឺ៖ ក្នុងសុន្ទរកថានេះ មិនមានការបញ្ជាក់ដោយផ្ទាល់ថា គោលគំនិតទាំងនោះសំដៅជាក់លាក់ទៅលើប្រទេសថៃនោះទេ។

ប៉ុន្តែសំណួរដែលមានទម្ងន់ជាងនេះគឺ៖ បើយកគោលការណ៍ដែលសម្តេចតេជោបានដាក់ចេញមកធ្វើជាកែវសម្រាប់ពិនិត្យ តើសកម្មភាពដែលកំពុងកើតឡើងតាមព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ តើមានភាពស្រប ឬផ្ទុយ នឹងគោលការណ៍ទាំងនោះដែរឬទេ?

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
សារសំខាន់ពីសុន្ទរកថារបស់សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ក្នុងសន្និសីទប្រធានសភានៃអន្តរសភាលើកទី២ មិនមែនថា រដ្ឋមិនត្រូវការកម្លាំងដើម្បីការពារខ្លួននោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ សុន្ទរកថាបានទទួលស្គាល់ថា ពិភពលោកកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យកាន់តែស្មុគស្មាញ ហើយរដ្ឋត្រូវត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ស្ថានភាពអាក្រក់បំផុត។ ប៉ុន្តែសារដែលមានទម្ងន់ជាងនេះគឺ៖ អំណាចមិនត្រូវជំនួសច្បាប់។

កងទ័ពអាចគ្រប់គ្រងទីតាំងមួយបាន។ យុទ្ធវិធីប្រផេះ Grey-zone tactics អាចបង្កើតអង្គហេតុថ្មីនៅលើដី ហើយយុទ្ធសាស្ត្រកាត់យកបន្តិចម្តងៗ salami slicing អាចផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពបន្តិចម្តងៗ។ ប៉ុន្តែអង្គហេតុ ដែលបង្កើតដោយអំណាច មិនអាចក្លាយជាសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់ដោយស្វ័យ ប្រវត្តិបានឡើយ។

បើសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិដែលផ្អែកលើច្បាប់នៅតែមានន័យ អធិបតេយ្យភាព និងព្រំដែនរវាងរដ្ឋ មិនអាចកំណត់ដោយសំណួរថា «អ្នកណាខ្លាំងជាង?» នោះទេ។ វាត្រូវត្រឡប់ទៅរក ច្បាប់ សន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង និងយន្តការដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។
សុន្ទរកថាក្នុងចំណុចទាំងនេះហើយ ប្រហែលជាសារធំបំផុតពីសុន្ទរកថាថ្ងៃទី២៧ ខែសីហា៖
អ្នកខ្លាំងអាចគ្រប់គ្រងដីបាន ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងមិនមែនជាកម្មសិទ្ធិ ហើយកម្លាំង មិនមែនជាប្រភពនៃអធិបតេយ្យភាពឡើយ។