(ភ្នំពេញ)៖ សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានបញ្ជាក់ពីគោលជំហរ និងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការដោះស្រាយជម្លោះទឹកដីជាមួយថៃ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថា «រឿងទឹកដី យើងមិនដែលភ្លេចទេ»។ ប្រសាសន៍នេះ ធ្វើឡើងស្របពេលកម្ពុជា និងថៃ ទើបបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំដំបូងរបស់គណៈកម្មការផ្សះផ្សាក្រោមអនុសញ្ញា UNCLOS នៅសិង្ហបុរី។ តើកម្ពុជាកំពុងប្រើយន្តការអ្វីខ្លះ ដើម្បីនាំវិវាទពីសមរភូមិ ទៅរកដំណោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់ និងដោយសន្តិវិធី?

Fresh Exclusive មានអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅមួយជុំវិញបញ្ហានេះ៖

នៅពេលមានជម្លោះទឹកដី រដ្ឋមួយអាចមានជម្រើសច្រើន៖ ប្រើកម្លាំងដើម្បីការពារទីតាំង, ចរចាទ្វេភាគី, ប្រើការទូត ឬនាំវិវាទទៅរកយន្តការអន្តរជាតិ។ ប៉ុន្តែចំណុចសំខាន់ មិនមែនស្ថិតនៅលើការជ្រើសយកវិធីណាមួយ ហើយបោះបង់វិធីផ្សេងទៀតនោះទេ។ សំណួរសំខាន់គឺ៖ តើរដ្ឋមួយអាចប្រើយន្តការទាំងនេះឱ្យបំពេញគ្នា ដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍ និងអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន ខណៈព្យាយាមបញ្ចៀសការវិលត្រឡប់ទៅរកជម្លោះប្រដាប់អាវុធ បានយ៉ាងដូចម្តេច?

សំណួរនេះកាន់តែមានន័យ បន្ទាប់ពីកម្ពុជា និងថៃ ទើបបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំដំបូងរបស់គណៈកម្មការផ្សះផ្សាក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ ឬ UNCLOS នៅសិង្ហបុរី ដែលប្រព្រឹត្តទៅពីថ្ងៃទី១៤ ដល់១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦។ យន្តការនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមមាត្រា 298 និងឧបសម្ព័ន្ធទី V នៃ UNCLOS ខណៈតុលាការអាជ្ញាកណ្ដាលអចិន្ត្រៃយ៍ ឬ PCA បំពេញតួនាទីជា Registry ឬលេខាធិការដ្ឋានរដ្ឋបាល សម្រាប់ដំណើរការរបស់គណៈកម្មការ។

មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីសុន្ទរកថាបើកនៃកិច្ចប្រជុំនៅសិង្ហបុរី នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានថ្លែងនៅរាជធានីភ្នំពេញ ដោយបញ្ជាក់ពី ការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាទឹកដីជាមួយថៃ តាមរយៈយន្តការច្រើនផ្លូវ។ លោកបានសង្កត់ធ្ងន់ថា៖ «រឿងទឹកដី យើងមិនដែលភ្លេចទេ» ហើយបានរៀបរាប់ពីការប្រើប្រាស់ច្បាប់ ការទូត យន្តការទ្វេភាគី និងយន្តការអន្តរជាតិ ក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី៖ «រឿងទឹកដី យើងមិនដែលភ្លេចទេ។ ការដោះស្រាយគ្រប់វិធីទាំងអស់ មិនដែលភ្លេចក្នុងមួយ វិនាទី»។

*បញ្ឈប់ការបាញ់ មិនមែនមានន័យថា បញ្ចប់បញ្ហាទឹកដីឱ្យភាគីណាមួយឡើយ
ចំណុចសំខាន់មួយក្នុងសុន្ទរកថារបស់សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត គឺការបែងចែករវាង «ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង» និង «ការបាត់បង់ទឹកដីតាមផ្លូវច្បាប់»។ ការបែងចែកនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះបញ្ហាទីតាំងឈរជើងរបស់កងទ័ពក្រោយការប្រយុទ្ធ ត្រូវបានក្រុមប្រឆាំងមួយចំនួនយកមកប្រើជាមូលដ្ឋានរិះគន់ថា រាជរដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាបាត់បង់ទឹកដី។

សម្តេចបវរធិបតី បានទទួលស្គាល់ថា ក្រោយការប្រយុទ្ធ កម្ពុជាបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងនៅទីតាំងមួយចំនួនមែន។ ប៉ុន្តែសម្តេច បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ថា ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងនោះ កើតឡើងដោយសាររាជរដ្ឋាភិបាលចុះហត្ថលេខាប្រគល់ទឹកដីឱ្យថៃ។

ត្រង់នេះមានភាពខុសគ្នាផ្លូវច្បាប់មួយ ដែលត្រូវបែងចែកឱ្យច្បាស់៖ ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីតាំងមួយ មិនស្មើនឹងការមានអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់លើទីតាំងនោះឡើយ។

ការដែលកងទ័ពរបស់រដ្ឋមួយឈរជើង ឬអាចគ្រប់គ្រងទីតាំងណាមួយក្រោយការប្រយុទ្ធ មិនមានន័យដោយស្វ័យប្រវត្តិថា ខ្សែព្រំដែនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឬអធិបតេយ្យភាពលើទីតាំងនោះត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យរដ្ឋដែលកំពុងគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងនោះទេ។ សំណួរថា «អ្នកណាកំពុងគ្រប់គ្រងទីតាំង?» និងសំណួរថា «ទីតាំងនោះស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់អ្នកណាតាមផ្លូវច្បាប់?» គឺជាសំណួរពីរផ្សេងគ្នា។

សម្រាប់សំណួរទីពីរ ត្រូវពិនិត្យទៅលើមូលដ្ឋានច្បាប់ និងឯកសារដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការកំណត់ព្រំដែន រួមទាំងសន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង ផែនទី និងដំណើរការកំណត់និងបោះបង្គោលព្រំដែនរវាងភាគី។

ហេតុនេះហើយ ទើបសម្តេចបវរធិបតី បានផ្តោតការពន្យល់ទៅលើអត្ថន័យនៃ បទឈប់បាញ់។ តាមការបកស្រាយរបស់សម្តេច ការឱ្យកងទ័ពបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធ និងរក្សាទីតាំងនៅពេលបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន គឺជាវិធានការដើម្បី បញ្ឈប់ការបង្ហូរឈាម មិនមែនជាការទទួលស្គាល់ថា ទីតាំងដែលភាគីណាមួយកំពុងឈរជើង ក្លាយជាទឹកដីរបស់ភាគីនោះឡើយ។

ដូច្នេះ កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ មិនមែនជាកិច្ចព្រមព្រៀងកំណត់អធិបតេយ្យភាពទេ។ ការឈរជើងរបស់ទាហាន អាចបង្ហាញថា អ្នកណាកំពុងគ្រប់គ្រងទីតាំងនៅពេលនោះ ប៉ុន្តែមិនអាចជំនួសដំណើរការផ្លូវច្បាប់សម្រាប់កំណត់ថា ទឹកដីនោះជារបស់អ្នកណាបានទេ។

*«ឆ្មាខ្មៅក៏ឆ្មា ឆ្មាសក៏ឆ្មា ឱ្យតែចាប់កណ្ដុរ»៖ ហេតុអ្វីកម្ពុជាមិនពឹងយន្តការតែមួយ?
ពាក្យប្រៀបធៀបអំពី «ឆ្មាខ្មៅ» និង «ឆ្មាស» ប្រហែលជាឃ្លាមួយ ដែលបង្ហាញច្បាស់ពីវិធីដែលសម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ពណ៌នាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការដោះស្រាយជម្លោះជាមួយថៃ។ សម្តេចបានថ្លែងថា៖ «ឆ្មាខ្មៅក៏ឆ្មា ឆ្មាសក៏ឆ្មា ឱ្យតែចាប់កណ្ដុរ»។

ក្នុងបរិបទនេះ «ឆ្មា» មិនសំដៅទៅលើយន្តការណាមួយជាក់លាក់ទេ ប៉ុន្តែជាពាក្យប្រៀបធៀបសម្រាប់ មធ្យោបាយផ្សេងៗដែលអាចយកមកប្រើ ដើម្បីឈានទៅរកដំណោះស្រាយ។ សម្តេច បានរៀបរាប់ទាំង ច្បាប់ ការទូត យន្តការទ្វេភាគី យន្តការតំបន់ និងយន្តការអន្តរជាតិ។

ចំណុចសំខាន់គឺ យន្តការទាំងនេះមិនចាំបាច់ជាជម្រើសដែលត្រូវយកមួយ ហើយបោះបង់មួយទៀតនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ យន្តការនីមួយៗ អាចមានមុខងារខុសគ្នា ហើយអាចត្រូវបានប្រើបំពេញគ្នា។

ការចរចាទ្វេភាគី អាចរក្សាផ្លូវទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់រវាងភាគីទាំងពីរ។ JBC អាចបន្តការងារបច្ចេកទេសពាក់ព័ន្ធនឹងការកំណត់ព្រំដែនគោក។ ការទូត អាចជួយគ្រប់គ្រងភាពតានតឹង និងរក្សាលំហសម្រាប់ការចរចា។ ចំណែក យន្តការអន្តរជាតិ អាចផ្តល់ក្របខណ្ឌភាគីទីបី នៅពេលការចរចាដោយផ្ទាល់ជួបភាពជាប់គាំង ដូចដែលកម្ពុជាបានងាកទៅរកការផ្សះផ្សាក្រោម UNCLOS សម្រាប់វិវាទព្រំដែនសមុទ្រ។

ហេតុនេះ ការប្រើយន្តការអន្តរជាតិ មិនមានន័យថាបោះបង់ការចរចាទ្វេភាគី; ការចរចាក៏មិនមានន័យថាបោះបង់មូលដ្ឋានច្បាប់; ហើយការរក្សាកងកម្លាំងការពារព្រំដែន ក៏មិនមានន័យថាដំណោះស្រាយចុងក្រោយត្រូវស្វែងរកតាមរយៈសង្គ្រាមដែរ។

ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ វិធីសាស្ត្របែបនេះអាចពិពណ៌នាថាជា multi-track approach — ការប្រើផ្លូវច្រើនដែលមានមុខងារខុសៗគ្នា ប៉ុន្តែអាចបំពេញគ្នាក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយ។

ប៉ុន្តែការប្រើយន្តការច្រើន មិនមែនមានន័យថា យន្តការទាំងអស់អាចដោះស្រាយបញ្ហាដូចគ្នាបាននោះទេ។ JBC និង UNCLOS ជាឧទាហរណ៍ច្បាស់៖ មួយពាក់ព័ន្ធនឹងដំណើរការព្រំដែនគោក ខណៈមួយទៀតនៅក្នុងករណីបច្ចុប្បន្ន ពាក់ព័ន្ធនឹងវិវាទព្រំដែនសមុទ្រ។ ដូច្នេះ ចំណុចស្នូលនៃយុទ្ធសាស្ត្រមិនមែនគ្រាន់តែ «ប្រើគ្រប់វិធី» ទេ ប៉ុន្តែគឺ ប្រើយន្តការដែលសមស្របទៅនឹងបញ្ហាដែលយន្តការនោះមានសមត្ថភាពដោះស្រាយ។

ក្នុងន័យនេះ ពាក្យ «ឆ្មាខ្មៅក៏ឆ្មា ឆ្មាសក៏ឆ្មា ឱ្យតែចាប់កណ្ដុរ» អាចបកស្រាយជាសារយុទ្ធសាស្ត្រមួយថា៖ គោលដៅមិនមែនការប្រកាន់ខ្ជាប់ថាត្រូវប្រើតែផ្លូវណាមួយទេ ប៉ុន្តែជាការស្វែងរកផ្លូវដែលអាចនាំវិវាទចេញពីភាពជាប់គាំង និងឈានទៅរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី។

ព្រំដែនសមុទ្រ៖ ពេលផ្លូវទ្វេភាគីជាប់គាំង UNCLOS ចូលមកជំនួស
ចំណុចដែលធ្វើឱ្យសុន្ទរកថាថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍នៅសិង្ហបុរី គឺការប្រើ UNCLOS compulsory conciliation សម្រាប់វិវាទព្រំដែនសមុទ្រ។

កម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនេះនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦។ ថៃបានឆ្លើយតប និងចូលរួមក្នុងដំណើរការ ប៉ុន្តែបានបញ្ជាក់ថា តាមជំហររបស់ខ្លួន វិសាលភាព នៃដំណើរការគួរត្រូវបានកំណត់ត្រឹមការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រក្រោម UNCLOS។ ថៃក៏បាននិយាយថា ខ្លួនចូលរួមដោយសុច្ឆន្ទៈ និងស្របតាមកាតព្វកិច្ចអន្តរជាតិ។

ដំណើរការនេះក៏មិនមែនជា «តុលាការកាត់ក្តី» ដែលនឹងប្រកាសអ្នកឈ្នះ និងអ្នកចាញ់ភ្លាមៗនោះដែរ។

PCA បញ្ជាក់ថា នេះជាការផ្សះផ្សាក្រោមមាត្រា ២៩៨ និងឧបសម្ព័ន្ធ V នៃ UNCLOS ហើយ PCA ខ្លួនឯងបំពេញតួនាទីជាលេខាធិការដ្ឋានរដ្ឋបាល Registry មិនមែនជាគណៈកម្មការដែលកាត់សេចក្តីវិវាទនោះទេ។

ដំណើរការផ្សះផ្សានេះ រំពឹងថា នឹងប្រើពេលប្រហែល ១២ខែ ហើយនៅចុងដំណើរការ គណៈកម្មការ នឹងចេញរបាយការណ៍ដែលអាចមានសេចក្តីសន្និដ្ឋាន ឬអនុសាសន៍ ដែលមិនមានអានុភាពចងភាគីដូចសាលក្រមតុលាការឡើយ។

ហេតុអ្វី «ដំណោះស្រាយសម្រាប់កូនចៅ» ធំជាងការដោះស្រាយបញ្ហាត្រឹមឆ្នាំ២០២៦?

ចំណុចដែលផ្លាស់ប្តូរសុន្ទរកថារបស់សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ពីការឆ្លើយតបការរិះគន់ទៅជាសំណួរយុទ្ធសាស្ត្ររយៈពេលវែង គឺប្រយោគថា៖
«យើងចង់បានដំណោះស្រាយមួយ មិនមែនសម្រាប់ឆ្នាំ២០២៦ទេ យើងចង់បានដំណោះស្រាយមួយ ដែលកុំឱ្យកូនចៅយើងវេទនាតទៅទៀត»។

ប្រសាសន៍នេះ កំពុងបើកសំណួរដ៏ធំមួយ ៖ តើធ្វើដូចម្តេចឱ្យវិវាទព្រំដែន មិនក្លាយជាវដ្តនៃជម្លោះ ដែលរៀងរាល់ពេលភាពតានតឹងផ្ទុះឡើង ប្រជាជនតាមបណ្តោយព្រំដែនត្រូវរត់ចេញពីផ្ទះ កុមារខកខានការសិក្សា ទាហាន និងជនស៊ីវិលបាត់បង់ជីវិត ហើយប្រទេសទាំងពីរត្រូវចំណាយធនធានលើការប្រឈម ដែលនៅទីបំផុតនៅតែត្រូវវិលត្រឡប់មករកតុចរចាជាដដែល?

ក្នុងបរិបទនេះ បទឈប់បាញ់អាចបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធនៅថ្ងៃនេះ ប៉ុន្តែមិនទាន់អាចធានាថា ការប្រយុទ្ធ នឹងមិនកើតឡើងវិញនៅថ្ងៃអនាគតទេ។ ការបញ្ឈប់ស្នូរកាំភ្លើង និងការដោះស្រាយមូលហេតុនៃវិវាទ គឺជាកិច្ចការពីរ ដែលទាក់ទងគ្នា ប៉ុន្តែមិនដូចគ្នាឡើយ។

ហេតុនេះ ដំណោះស្រាយរយៈពេលវែង ត្រូវការច្រើនជាងបទឈប់បាញ់មួយលើក។ វាត្រូវការការដោះស្រាយបញ្ហាព្រំដែនតាមមូលដ្ឋានច្បាប់ និងយន្តការដែលភាគីពាក់ព័ន្ធអាចអនុវត្តបាន ការគ្រប់គ្រងភាពខ្វែងគំនិតដោយសន្តិវិធី និងយន្តការដែលអាចទប់ស្កាត់ការខ្វែងគំនិតមិនឱ្យវិវត្តទៅជាការប្រើកម្លាំងម្តងទៀត។

ក្នុងន័យនេះ ពាក្យ «ដំណោះស្រាយសម្រាប់កូនចៅ» មិនមែនគ្រាន់តែសំដៅលើការបញ្ចប់វិបត្តិនៅឆ្នាំ២០២៦ទេ។ វាសំដៅទៅលើគោលដៅធំជាងនេះ៖ ធ្វើឱ្យជំនាន់ក្រោយមិនត្រូវទទួលមរតកនៃវិវាទដែលមិនទាន់ដោះស្រាយ ហើយមិនត្រូវបន្តបង់ថ្លៃដោយជីវិត ការផ្លាស់ទីលំនៅ ការខាតបង់ការសិក្សា និងធនធានសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារជម្លោះដដែលៗ។

ដូច្នេះ បើនិយាយឱ្យខ្លី៖ ដំណោះស្រាយសម្រាប់ឆ្នាំ២០២៦ គឺធ្វើឱ្យកាំភ្លើងស្ងប់; ប៉ុន្តែដំណោះស្រាយសម្រាប់កូនចៅ គឺធ្វើឱ្យមូលហេតុដែលអាចនាំឱ្យកាំភ្លើងផ្ទុះឡើងវិញសាជាថ្មីនោះ ត្រូវបានដោះស្រាយដោយសន្តិវិធី និងផ្លូវច្បាប់។

*សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ពី «រឿងទឹកដី យើងមិនដែលភ្លេចទេ» ទៅ «ដំណោះស្រាយសម្រាប់កូនចៅ»
សុន្ទរកថារបស់សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា អាចមើលឃើញក្នុងពីរជ្រុង។ ជ្រុងមួយ គឺជាការឆ្លើយតបចំពោះការរិះគន់របស់គូប្រជែងនយោបាយ ជាពិសេសការចោទប្រកាន់ពាក់ព័ន្ធនឹងការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើទីតាំងមួយចំនួនក្រោយការប្រយុទ្ធ។ ប៉ុន្តែបើមើលហួសពីការឆ្លើយឆ្លងនយោបាយ សុន្ទរកថានេះក៏បង្ហាញពីរបៀបដែលរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ពណ៌នាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនក្នុងការដោះស្រាយវិវាទជាមួយថៃ។

យុទ្ធសាស្ត្រដែលត្រូវបានពណ៌នានោះ មិនពឹងផ្អែកលើយន្តការតែមួយទេ៖ ការពារទីតាំងនៅលើដី, រក្សាជំហរផ្លូវច្បាប់, ប្រើ JBC សម្រាប់ដំណើរការព្រំដែនគោក, ប្រើការទូតដើម្បីគ្រប់គ្រងភាពតានតឹង និងប្រើយន្តការក្រោម UNCLOS សម្រាប់វិវាទព្រំដែនសមុទ្រ។ ក្នុងន័យនេះ ពាក្យប្រៀបធៀប «ឆ្មាខ្មៅក៏ឆ្មា ឆ្មាសក៏ឆ្មា ឱ្យតែចាប់កណ្ដុរ» ឆ្លុះបញ្ចាំងពីគំនិតស្នូលមួយ៖ យន្តការអាចខុសគ្នា និងមានមុខងារខុសគ្នា ប៉ុន្តែអាចត្រូវបានប្រើបំពេញគ្នា ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយ។

ក្នុងបរិបទនេះដែរ សារសំខាន់ពីរនៅក្នុងសុន្ទរកថា ត្រូវបានភ្ជាប់គ្នា។ «រឿងទឹកដី យើងមិនដែលភ្លេចទេ» និយាយអំពីអ្វី ដែលត្រូវការពារនៅថ្ងៃនេះ ខណៈ «ដំណោះស្រាយសម្រាប់កូនចៅ» និយាយអំពីអ្វី ដែលត្រូវបន្សល់ទុកសម្រាប់ថ្ងៃស្អែក។

ចន្លោះពីសារទាំងពីរនេះ គឺជាបញ្ហាប្រឈមរយៈពេលវែង៖ ធ្វើដូចម្តេចដើម្បីការពារអ្វីដែលរដ្ឋចាត់ទុកថាជាសិទ្ធិ និងអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន ខណៈស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយច្បាប់ និងសន្តិវិធី ដើម្បីកុំឱ្យជម្លោះដដែលៗ ក្លាយជាមរតកដល់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ៕