(ភ្នំពេញ)៖ ប្រសាសន៍ដ៏មានអត្ថន័យរបស់សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលថា «បរាជ័យនៅក្នុងសាលា វាប្រសើរជាងបរាជ័យនៅក្នុងជីវិត» មិនត្រឹមតែជាសារលើកទឹកចិត្តដល់សិស្ស និស្សិតប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រំលេចនូវមេរៀនសំខាន់មួយសម្រាប់ការកសាងសមត្ថភាពយុវជនកម្ពុជា ក្នុងសម័យបច្ចេកវិទ្យា។

Fresh Exclusive សូមលើកយកប្រសាសន៍នេះមកវិភាគស៊ីជម្រៅថា៖

ក្នុងយុគ AI តើយុវជនកម្ពុជាត្រូវរៀនអ្វីពីការបរាជ័យ ហើយត្រូវកសាងសមត្ថភាពបែបណា ដើម្បីត្រៀមខ្លួនសម្រាប់អនាគត?
នៅក្នុងសាលា ភាពបរាជ័យ អាចមានន័យថា ប្រឡងធ្លាក់ ធ្វើកិច្ចការមិនបានល្អ ឬត្រូវចាប់ផ្តើមសាជាថ្មី។ ប៉ុន្តែបរាជ័យទាំងនោះ អាចផ្តល់មេរៀនដ៏មានតម្លៃមួយ ដែលពេលខ្លះសញ្ញាបត្រមិនអាចបង្ហាញបានឡើយ៖ វាបង្រៀនមនុស្សឱ្យចេះរៀនពីកំហុស តស៊ូ និងងើបឡើងវិញ។
សម្រាប់ប្រទេសមួយ ក៏ដូចគ្នា។

វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច សង្គ្រាម ជម្លោះ ភាពមិនប្រាកដប្រជានៃនយោបាយពិភពលោក ឬការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងលឿននៃបច្ចេកវិទ្យា សុទ្ធតែអាចបង្កការខាតបង់ និងដាក់សម្ពាធលើសង្គមមួយ។ ប៉ុន្តែបើសង្គមនោះ អាចទាញយកមេរៀនពីវិបត្តិ កែប្រែរបៀបគិត ពង្រឹងសមត្ថភាព និងរៀបចំខ្លួនឱ្យបានល្អជាងមុន នោះវិបត្តិ មិនត្រឹមតែជាឧបសគ្គដែលត្រូវឆ្លងកាត់ប៉ុណ្ណោះទេ—វាក៏អាចក្លាយជាសាលារៀនមួយសម្រាប់អនាគតផងដែរ។

នេះជាអត្ថន័យដែលអាចពង្រីកហួសពីថ្នាក់រៀន ដែលដកស្រង់ចេញពីប្រសាសន៍របស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលបានលើកឡើងថា៖ (សម្លេង)៖ «បរាជ័យនៅក្នុងសាលា វាប្រសើរជាងបរាជ័យនៅក្នុងជីវិត។ រៀននៅក្នុងសាលា ក៏ជាមេរៀនសម្រាប់នៅក្នុងជីវិត»។

*សាលា មិនមែនគ្រាន់តែជាកន្លែងផ្តល់សញ្ញាបត្រ
នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ក្នុងពិធីប្រគល់សញ្ញាបត្រដល់និស្សិតសាកលវិទ្យាល័យអាស៊ីអឺរ៉ុបចំនួន ២,៥៧៣ អង្គ/នាក់ នៅមជ្ឈមណ្ឌលសន្និបាត និងពិព័រណ៍កោះពេជ្រ សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានដាក់ការអប់រំក្នុងក្របខណ្ឌធំជាង «ការផ្ទេរចំណេះដឹង»។ ស្នូលនៃការអប់រំ តាមប្រសាសន៍របស់សម្តេច គឺការកសាង Competence and Character — សមត្ថភាព និងឥរិយាបថ/គុណតម្លៃ។

គំនិតនេះមានសារៈសំខាន់ក្នុងយុគសម័យ AI។ បញ្ហាធំបំផុតរបស់ការអប់រំនាពេលអនាគត ប្រហែលមិនមែនថា «តើយើងមានបច្ចេកវិទ្យាឆ្លាតប៉ុនណា?» ទេ ប៉ុន្តែគឺ «តើយើងកំពុងបង្កើតមនុស្សដែលមានសមត្ថភាព និងគុណតម្លៃគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីប្រើបច្ចេកវិទ្យាដ៏ឆ្លាតនោះ យ៉ាងដូចម្តេច?»

*Competence + Character៖ ហេតុអ្វីត្រូវការទាំងពីរ?
សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានដាក់សមីការមួយដែលសាមញ្ញ ប៉ុន្តែមានអត្ថន័យជ្រៅសម្រាប់ការអប់រំ៖ មនុស្សម្នាក់ត្រូវមានទាំងសមត្ថភាព (Competence) និងឥរិយាបថ ឬគុណតម្លៃ (Character)។ សមត្ថភាពធ្វើឱ្យមនុស្ស «អាចធ្វើបាន» ខណៈ Character ជួយកំណត់ថា សមត្ថភាពនោះ ត្រូវយកទៅប្រើដើម្បីអ្វី និងដោយរបៀបណា។

មនុស្សដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់ ប៉ុន្តែខ្វះគុណធម៌ អាចយកចំណេះដឹង និងបច្ចេកវិទ្យាទៅប្រើក្នុងទិសដៅដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់អ្នកដទៃ។ បច្ចេកវិទ្យាដូចគ្នាដែលអាចប្រើដើម្បីស្រាវជ្រាវ បង្កើតចំណេះដឹង និងបង្កើនផលិតភាព ក៏អាចត្រូវបានប្រើដើម្បីឆបោកតាមអ៊ីនធឺណិត បង្កើត Deepfake ឬផលិត និងផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានក្លែងក្លាយបានដែរ។

ផ្ទុយទៅវិញ មនុស្សម្នាក់អាចមានបំណងល្អ មានគុណធម៌ និងចង់ជួយសង្គម ប៉ុន្តែបើខ្វះចំណេះដឹង និងសមត្ថភាព ក៏អាចមានការលំបាកក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញនៃសង្គមទំនើប។

ដូច្នេះ Competence ដោយគ្មាន Character អាចធ្វើឱ្យសមត្ថភាពត្រូវបានប្រើខុសទិសដៅ; ចំណែក Character ដោយគ្មាន Competence អាចមានបំណងល្អ ប៉ុន្តែខ្វះសមត្ថភាពក្នុងការបម្លែងបំណងនោះទៅជាលទ្ធផលជាក់ស្តែង។

ទស្សនៈនេះ ក៏ស្របនឹងក្របខណ្ឌអន្តរជាតិ អំពីការអប់រំក្នុងយុគ AI ផងដែរ។ UNESCO ក្នុង AI Competency Framework for Students មិនបានផ្តោតតែលើការចេះប្រើបច្ចេកវិទ្យា AI នោះទេ ប៉ុន្តែបានកំណត់សមត្ថភាពសំខាន់ចំនួនបួនផ្នែក រួមមាន ផ្នត់គំនិតដែលយកមនុស្សជាស្នូល (human-centred mindset), ក្រមសីលធម៌នៃ AI (ethics of AI), បច្ចេកទេស និងការអនុវត្ត AI (AI techniques and applications) និងការរចនាប្រព័ន្ធ AI (AI system design)។

សម្រាប់គ្រូបង្រៀន UNESCO ក៏បានដាក់ ផ្នត់គំនិតដែលយកមនុស្សជាស្នូល និងក្រមសីលធម៌ ជាផ្នែកសំខាន់នៃសមត្ថភាព AI រួមជាមួយចំណេះដឹងបច្ចេកទេស និងសមត្ថភាពប្រើ AI ក្នុងការបង្រៀន។ នេះបង្ហាញថា ក្នុងការអប់រំសម័យ AI សំណួរមិនមែនមានត្រឹមថា «តើយើងចេះប្រើ AI ឬនៅ?» នោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវសួរបន្ថែមថា «តើយើងប្រើវាសម្រាប់អ្វី ប្រើដោយរបៀបណា និងអ្នកណាទទួលខុសត្រូវចំពោះលទ្ធផល?»

ន័យសំខាន់គឺ៖ ការចេះប្រើ AI តែមួយមុខមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ។ មនុស្សត្រូវចេះគិត ចេះផ្ទៀងផ្ទាត់ ចេះវិនិច្ឆ័យ ដឹងថាពេលណាគួរប្រើ និងពេលណាមិនគួរពឹងផ្អែកលើវា ហើយសំខាន់បំផុត ត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះរបៀបដែលខ្លួនប្រើបច្ចេកវិទ្យានោះ។
នេះហើយជាកន្លែងដែល Competence និង Character ត្រូវដើរជាមួយគ្នា៖ មួយផ្តល់សមត្ថភាពឱ្យមនុស្សប្រើបច្ចេកវិទ្យា ខណៈមួយទៀតជួយកំណត់ទិសដៅ និងព្រំដែននៃការប្រើប្រាស់សមត្ថភាពនោះ។

*បរាជ័យនៅក្នុងសាលា៖ ជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសមត្ថភាព
ចំណុចមួយដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាពិសេសក្នុងប្រសាសន៍របស់សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត គឺការមើល «បរាជ័យ» មិនមែនជាទីបញ្ចប់នៃការសិក្សា ប៉ុន្តែជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការអប់រំ និងការកសាងសមត្ថភាពមនុស្ស។

សាលាមិនគួរត្រឹមតែបង្រៀនសិស្ស ឱ្យរកចម្លើយត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណោះទេ។ វាក៏គួរតែជាកន្លែងដែលសិស្សអាច ឆ្លើយខុស រៀនពីកំហុស កែតម្រូវ ហើយព្យាយាមម្តងទៀត។ ព្រោះក្នុងជីវិតពិត មនុស្សមិនអាចជួបតែជោគជ័យរហូតនោះទេ។ សមត្ថភាពក្នុងការប្រឈមនឹងការបរាជ័យ ដោយមិនបោះបង់ អាចមានតម្លៃមិនចាញ់សមត្ថភាពក្នុងការទទួលបានជោគជ័យឡើយ។

ការប្រឡងធ្លាក់ អាចធ្វើឱ្យខកចិត្ត។ ការស្រាវជ្រាវមួយ អាចមិនទទួលបានលទ្ធផលដូចការរំពឹងទុក។ គម្រោងមួយ អាចមិនបានជោគជ័យ។ ប៉ុន្តែការឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍ទាំងនេះ អាចបង្រៀនអ្វីមួយ ដែលសៀវភៅមិនអាចផ្តល់ឱ្យដោយខ្លួនឯងបាន៖ ភាពអំណត់ ការតស៊ូ ការរៀនពីកំហុស ការកែខ្លួន និងសមត្ថភាពក្នុងការងើបឡើងវិញ—ដែលគេហៅថា ភាពធន់ (resilience)។

សមត្ថភាពបែបនេះ កាន់តែមានសារៈសំខាន់ ក្នុងពិភពការងារដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ World Economic Forum បានរាយការណ៍ថា ខណៈ AI និង Big Data ស្ថិតក្នុងចំណោមជំនាញដែលតម្រូវការកំពុងកើនឡើងលឿនបំផុត ជំនាញរបស់មនុស្សដូចជា ការគិតបែបច្នៃប្រឌិត (creative thinking), ភាពធន់ (resilience), ភាពបត់បែន (flexibility), ភាពរហ័សរហួនក្នុងការសម្របខ្លួន (agility), ការគិតបែបវិភាគ (analytical thinking) និងការរៀនសូត្រពេញមួយជីវិត (lifelong learning) ក៏កាន់តែមានសារៈសំខាន់ដែរ។

នេះជាចំណុចដែលប្រសាសន៍ «បរាជ័យនៅក្នុងសាលា» ទៅជួបជាមួយការពិតនៃសេដ្ឋកិច្ចសតវត្សទី២១។ ព្រោះក្នុងទីផ្សារការងារដែលបច្ចេកវិទ្យា អាចធ្វើឱ្យជំនាញមួយចំនួនផ្លាស់ប្តូរ ឬលែងគ្រប់គ្រាន់ មនុស្សមិនអាចពឹងតែលើចំណេះដឹងដែលខ្លួនបានរៀននៅថ្ងៃនេះ ដើម្បីធានាជោគជ័យសម្រាប់ថ្ងៃស្អែកបានទេ។

មនុស្សត្រូវមានសមត្ថភាព រៀនថ្មី សម្របខ្លួន កែប្រែកំហុស និងពេលចាំបាច់ ចាប់ផ្តើមឡើងវិញ។

ដូច្នេះ មេរៀនពីការបរាជ័យក្នុងសាលា មិនមែនជាមេរៀនសម្រាប់ការប្រឡងលើកក្រោយតែប៉ុណ្ណោះទេ។ វាគឺជាការហ្វឹកហាត់មនុស្សសម្រាប់ថ្ងៃដែលជីវិតពិត បង្ខំឱ្យគេដួល—ហើយត្រូវចេះងើបឡើងវិញដោយខ្លួនឯង។

*Fresh AI៖ ពីការប្រើបច្ចេកវិទ្យា ទៅការកសាងសមត្ថភាពក្នុងស្រុក
នៅក្នុងបរិបទនេះ ការកើតមានវេទិកា AI ដែលអភិវឌ្ឍនៅកម្ពុជា មានន័យលើសពីការមាន chatbot មួយសម្រាប់សួរ-ឆ្លើយ។ វាក៏អាចត្រូវបានមើលឃើញថា ជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសមត្ថភាពបច្ចេកវិទ្យា និងធនធានឌីជីថលក្នុងស្រុក។

Fresh AI គឺជាឧទាហរណ៍មួយ។ Fresh AI ត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយផ្តោតលើភាសាខ្មែរ និងទិន្នន័យពាក់ព័ន្ធនឹងកម្ពុជា។ តាមទិន្នន័យដែលក្រុមហ៊ុនបានផ្សព្វផ្សាយ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ ប្រព័ន្ធមានទិន្នន័យប្រមាណ ១.៥ ពាន់លានពាក្យ និងអ្នកប្រើប្រាស់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ មុខងាររបស់វាក៏បានពង្រីកពី AI Chat ទៅការស្វែងរកព័ត៌មាន ច្បាប់ ការបំប្លែងរូបភាព ឯកសារ និងវីដេអូទៅជាអត្ថបទ ការពិនិត្យអក្ខរាវិរុទ្ធ និងឧបករណ៍ជំនួយការងារផ្សេងៗ។

ក្នុងយុគ AI ប្រទេសមួយមិនអាចពឹងតែលើបច្ចេកវិទ្យាពីខាងក្រៅទេ។ វាត្រូវការការវិនិយោគលើ មូលធនមនុស្ស ទិន្នន័យភាសាជាតិ ការស្រាវជ្រាវ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឌីជីថល និងសមត្ថភាពបច្ចេកវិទ្យាក្នុងស្រុក។ ទិសដៅនេះក៏ស្របនឹងសេចក្តីព្រាងយុទ្ធសាស្ត្រ AI ជាតិរបស់កម្ពុជា ដែលផ្តោតលើមូលធនមនុស្ស ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ទិន្នន័យ និងការប្រើ AI ក្នុងវិស័យអាទិភាព។

ទោះជាយ៉ាងណា ការមានវេទិកា AI ក្នុងស្រុក ឬការកើនឡើងក្នុងសន្ទស្សន៍ AI មិនទាន់មានន័យថា កម្ពុជាមានសមត្ថភាព AI ពេញលេញហើយនោះទេ។ ការវាស់វែងសំខាន់ជាងនេះ គឺថា តើកម្ពុជាអាចបង្កើតអ្នកជំនាញ ទិន្នន័យមានគុណភាព ការស្រាវជ្រាវ និងនវានុវត្តន៍ ព្រមទាំងប្រើ AI ប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវ បានកម្រិតណាជាបន្ទាប់មកទៀត។

នៅទីនេះ គំនិត Competence + Character របស់សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ត្រឡប់មកជួបនឹង AI ម្តងទៀត៖ កម្ពុជាមិនត្រឹមតែត្រូវការមនុស្សដែលចេះប្រើ AI ទេ ប៉ុន្តែត្រូវការមនុស្សដែលអាចបង្កើត កែលម្អ ផ្ទៀងផ្ទាត់ និងប្រើវាប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវ។

*មេរៀនធំ៖ កុំឱ្យ AI ធ្វើជំនួស រហូតមនុស្សឈប់រៀន
នេះជាចំណុច ដែលអាចភ្ជាប់ប្រសាសន៍សំខាន់ពីររបស់សម្តេចធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត៖ «បរាជ័យនៅក្នុងសាលា គឺជាមេរៀនសម្រាប់ជីវិត» និង «មនុស្សដែលចេះប្រើ AI នឹងមានប្រៀបជាងមនុស្សដែលមិនចេះប្រើ»។

បើយកគំនិតទាំងពីរមកភ្ជាប់គ្នា មេរៀនមិនមែនថា ត្រូវ «ប្រើ AI ឱ្យបានច្រើន» នោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ គឺត្រូវ ប្រើ AI ដើម្បីពង្រឹងសមត្ថភាពមនុស្ស—មិនមែនប្រើវាជំនួសដំណើរការដែលធ្វើឱ្យមនុស្សចេះគិត ចេះរៀន និងចេះដោះស្រាយបញ្ហា។

AI អាចជួយរកព័ត៌មាន ប៉ុន្តែមនុស្សត្រូវចេះផ្ទៀងផ្ទាត់។ AI អាចជួយវិភាគ ប៉ុន្តែមនុស្សត្រូវចេះវិនិច្ឆ័យ។ AI អាចជួយសរសេរ ប៉ុន្តែមនុស្សត្រូវចេះគិត និងយល់ពីអ្វីដែលខ្លួនសរសេរ។

បច្ចេកវិទ្យាអាចធ្វើឱ្យការងារលឿន និងងាយជាងមុន ប៉ុន្តែភាពងាយស្រួលនោះ មិនគួរមកជំនួស ការគិត ការស្រាវជ្រាវ អំណត់ ការតស៊ូ ការទទួលខុសត្រូវ និងគុណធម៌ របស់មនុស្សឡើយ។

គោលដៅនៃ AI មិនគួរធ្វើឱ្យម៉ាស៊ីនកាន់តែខ្លាំង ខណៈមនុស្សកាន់តែពឹងផ្អែកនោះទេ។ វាគួរជួយឱ្យមនុស្សធ្វើការបានល្អជាងមុន ខណៈសមត្ថភាពគិត រៀន និងវិនិច្ឆ័យរបស់មនុស្ស ក៏ត្រូវកាន់តែរឹងមាំដែរ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ពីសាលារៀនទៅភាពធន់របស់ជាតិ
ក្នុងពិភពលោកដែល AI កំពុងផ្លាស់ប្តូរការងារ និងភាពមិនប្រាកដប្រជាភូមិសាស្ត្រនយោបាយកំពុងកើនឡើង សមត្ថភាពដ៏មានតម្លៃមួយ ប្រហែលមិនមែនការជៀសវាងបរាជ័យទាំងស្រុងទេ ប៉ុន្តែគឺ ការរៀនពីបរាជ័យ ហើយងើបឡើងវិញឱ្យរឹងមាំជាងមុន។

សម្រាប់សិស្ស មានន័យថា បរាជ័យហើយ ត្រូវខំរៀនឡើងវិញ។ សម្រាប់ស្ថាប័ន វាមានន័យថា កំហុសត្រូវនាំទៅរកការកែប្រព័ន្ធ។ ហើយសម្រាប់ប្រទេសមួយ វិបត្តិមិនគួរបញ្ចប់ត្រឹមការឆ្លងកាត់ទេ—វាគួរបន្សល់ទុកនូវមេរៀន និងសមត្ថភាពថ្មី។

ដូច្នេះ ប្រសាសន៍របស់សម្តេចបវរធិបតី «បរាជ័យនៅក្នុងសាលា វាប្រសើរជាងបរាជ័យនៅក្នុងជីវិត» មានអត្ថន័យលើសពីការលើកទឹកចិត្តសិស្ស។ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីគោលការណ៍នៃភាពធន់ resilience៖ បរាជ័យ—រៀន—កែខ្លួន—ហើយងើបឡើងវិញ៕