(ភ្នំពេញ)៖ របបរាជានិយមខ្មែរ ដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្ររាប់សតវត្ស ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយរដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០។ កម្ពុជាបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាម របបខ្មែរក្រហម និងការបែកបាក់នយោបាយ អស់រយៈពេលជាងពីរទសវត្ស មុនពេលព្រះរាជបល្ល័ង្កត្រូវបានស្តារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៩៣។

ប៉ុន្តែ តើរបបរាជានិយមខ្មែរបានរស់ឡើងវិញដោយរបៀបណា? ហើយហេតុអ្វីជំនួបប្រវត្តិសាស្ត្រ «សីហនុ–ហ៊ុន សែន» ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយក្នុងដំណើរស្វែងរកសន្តិភាព?

ថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ នេះ គឺជាខួបគម្រប់២២ឆ្នាំនៃព្រះរាជពិធីឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិរបស់ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។

ខួបនេះមិនត្រឹមតែរំលឹកដល់ព្រះរាជពិធីដ៏ឧឡារិកកាលពីថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤ ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរំលឹកដល់ដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏វែងឆ្ងាយមួយ ដែលប្រជាជាតិខ្មែរបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាម ការបែកបាក់ និងការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយជាច្រើន មុននឹងឈានដល់ការស្តាររបបរាជានិយមឡើងវិញ។

ចាប់ពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៧០ រហូតដល់ការស្តារព្រះរាជបល្ល័ង្កនៅឆ្នាំ១៩៩៣ របបរាជានិយមបានបាត់បង់វត្តមានអស់រយៈពេលជាង២៣ឆ្នាំ។

តើមានអ្វីខ្លះកើតឡើងក្នុងរយៈពេលនោះ? តើនរណាខ្លះបានចូលរួមក្នុងការស្វែងរកសន្តិភាព និងការស្តាររបបរាជានិយម? ហើយតើជំនួប «សីហនុ–ហ៊ុន សែន» មានតួនាទីប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងណា?

*របបរាជានិយម៖ ពីការបាត់បង់ ដល់ការស្វែងរកផ្លូវត្រឡប់មកវិញ
របបរាជានិយមមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរអង្វែងក្នុងសង្គមខ្មែរ។ ព្រះមហាក្សត្របានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយអត្តសញ្ញាណ វប្បធម៌ ប្រពៃណី និងការបន្តអត្ថិភាពរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ឆ្លងកាត់សម័យកាលជាច្រើន។

ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ រដ្ឋប្រហារដែលដឹកនាំដោយក្រុមមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋ ក្នុងនោះមានលោក លន់ នល់ និងទ្រង់ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ បានទម្លាក់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ពីឋានៈប្រមុខរដ្ឋ។ ក្រោយមក របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការ។
ការផ្លាស់ប្តូរនេះបានកើតឡើងក្នុងបរិបទសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន ដែលកំពុងរីករាលដាល និងបាននាំកម្ពុជាចូលក្នុងដំណាក់កាលនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ បានដួលរលំ ហើយកម្ពុជាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមខ្មែរក្រហមដែលបង្កើតឡើងនូវរបប«កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» បង្កវិនាសកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជន និងសង្គមជាតិ។

ក្រោយការដួលរលំនៃរបបកាប់សម្លាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនឯងនេះ នាថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ដោយកម្លាំងរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា ដែលសហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម កម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមដំណើរស្តារប្រទេសសាឡើងវិញពីចំណុចសូន្យ។
ទោះជាយ៉ាងណា សង្គ្រាមមិនទាន់បញ្ចប់ឡើយ។ កម្ពុជា បានបន្តប្រឈមនឹងការបែកបាក់នយោបាយ និងការប្រយុទ្ធគ្នារវាងភាគីខ្មែរផ្សេងៗ ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ព្រំដែន។

នៅក្នុងបរិបទនោះ ភាគីសំខាន់ៗរួមមាន រដ្ឋាភិបាលភ្នំពេញដែលដឹកនាំដោយលោក ហេង សំរិន លោក ជា ស៊ីម និងលោក ហ៊ុន សែន; ចលនាហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចដែលផ្សារភ្ជាប់នឹងសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ; រណសិរ្សជាតិរំដោះប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររបស់លោក សឺន សាន; និងភាគីកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្មែរក្រហម។

ភាគីទាំងនេះ មានមនោគមន៍វិជ្ជា ផលប្រយោជន៍ និងទស្សនៈនយោបាយខុសៗគ្នា។ ភាពមិនទុកចិត្តគ្នា និងការប្រឈមមុខខាងយោធាបានធ្វើឱ្យការស្វែងរកសន្តិភាពមានភាពស្មុគស្មាញ។ ក្នុងស្ថានភាពនោះ ការបើកទ្វារចរចារវាងសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងលោក ហ៊ុន សែន បានក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយ។

*ជំនួប «សីហនុ–ហ៊ុន សែន»៖ ចំណុចរបត់នៃការចរចាសន្តិភាព
នៅថ្ងៃទី២ ដល់ថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងលោក ហ៊ុន សែន បានជួបចរចាគ្នានៅទីក្រុង Fère-en-Tardenois ប្រទេសបារាំង។
ជំនួបនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះភាគីទាំងពីរបានយល់ព្រមជាគោលការណ៍ថា ជម្លោះកម្ពុជាត្រូវដោះស្រាយតាមផ្លូវនយោបាយ តាមរយៈការចរចារវាងភាគីខ្មែរទាំងអស់ និងដោយមានការធានាពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ សេចក្តីប្រកាសរួមថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ បានកត់ត្រាការឯកភាពនេះជាផ្លូវការ។

ទោះបីជំនួបដំបូង មិនទាន់ដោះស្រាយការខ្វែងគំនិតសំខាន់ៗក៏ដោយ ក៏វាបានបង្កើតច្រកចរចាដោយផ្ទាល់រវាងមេដឹកនាំដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅភាគីប្រឈមមុខគ្នា។

ជំនួបលើកទីពីរបានប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី២០–២១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៨ នៅ Saint-Germain-en-Laye ប្រទេសបារាំង។

ពីការចរចាទ្វេភាគីនេះ ដំណើរការសន្តិភាពបានពង្រីកទៅកាន់កិច្ចប្រជុំ Jakarta Informal Meeting ឬ JIM នៅប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ និង១៩៨៩ ហើយបន្តទៅកាន់សន្និសីទអន្តរជាតិស្តីពីកម្ពុជានៅទីក្រុងប៉ារីស។

តាមកំណត់ត្រាអង្គការសហប្រជាជាតិ ការចរចាទាំងនេះ បានទទួលការគាំទ្រពីប្រទេសជាច្រើន ជាពិសេសបារាំង និងឥណ្ឌូណេស៊ី ព្រមទាំងមហាអំណាចទាំងប្រាំនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។

សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ក៏បានរំលឹកជាបន្តបន្ទាប់ថា ជំនួប «សីហនុ–ហ៊ុន សែន» គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដ៏សំខាន់នៃការចរចា ដែលនាំទៅរកដំណោះស្រាយនយោបាយឆ្នាំ១៩៩១។

*កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស និងការស្តារព្រះរាជបល្ល័ង្កឆ្នាំ១៩៩៣
ក្រោយការចរចាជាច្រើនឆ្នាំ ភាគីខ្មែរទាំងបួន បានឈានដល់ការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១។

កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបើកផ្លូវឱ្យមានដំណើរការអន្តរកាលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា ឬ UNTAC និងការរៀបចំការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣។

នៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ បានយាងវិលត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ក្រោយការនិរទេស និងការបែកបាក់នយោបាយជាច្រើនឆ្នាំ។ ការយាងវិលត្រឡប់នេះមានអត្ថន័យនិមិត្តរូបដ៏ធំធេងសម្រាប់ដំណើរការផ្សះផ្សាជាតិ។
នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើប្រាស់ ហើយរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានស្តារឡើងវិញ ដោយសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ យាងឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិសាជាថ្មី។

រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានកំណត់ថា កម្ពុជាជាព្រះរាជាណាចក្រដែលប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស ហើយព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែមិនកាន់អំណាច។

ទោះជាយ៉ាងណា ការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស មិនបានបញ្ចប់ការប្រយុទ្ធទាំងអស់ភ្លាមៗឡើយ។ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធបានបន្តនៅតំបន់មួយចំនួន រហូតដល់ដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។

*ឆ្នាំ២០០៤៖ ការផ្ទេររាជ្យ និងការបន្តរបបរាជានិយម
បន្ទាប់ពីគ្រងរាជ្យសម្បត្តិឡើងវិញអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្ស សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ បានសម្រេចដាក់រាជ្យនៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។
ការដាក់រាជ្យនេះ បានបើកផ្លូវឱ្យក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មី ស្របតាមយន្តការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤ ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិបានជ្រើសរើសព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម សីហមុនី ជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
ព្រះរាជពិធីឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិបានប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្ហាញថា របបរាជានិយមដែលត្រូវបានស្តារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៩៣ អាចបន្តពីព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គទៅព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គទៀត តាមយន្តការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

*ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី និងព្រះរាជបេសកកម្មបន្តឯកភាពជាតិ
ចាប់តាំងពីព្រះរាជពិធីឡើងគ្រងរាជ្យថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ព្រះករុណា ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី បានគ្រងរាជ្យសម្បត្តិគម្រប់២២ឆ្នាំ។

ព្រះរាជបេសកកម្មរបស់ព្រះអង្គប្រព្រឹត្តទៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ដែលកំណត់ព្រះមហាក្សត្រជាប្រមុខរដ្ឋ និងជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តរភាពជាតិ។
ព្រះរាជតួនាទីនេះមានអត្ថន័យខុសពីតួនាទីរបស់ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ នរោត្តម សីហនុ ក្នុងសម័យតស៊ូស្វែងរកដំណោះស្រាយនយោបាយ។

ប្រសិនបើព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ បានបំពេញតួនាទីសំខាន់ក្នុងដំណើរការចរចា និងផ្សះផ្សាជាតិ នោះព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី បានបន្តព្រះរាជបេសកកម្ម ក្នុងក្របខណ្ឌរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលត្រូវបានស្តារឡើងវិញ។

មាត្រា៨ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានកំណត់ថា ព្រះមហាក្សត្រជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តរភាពជាតិ ព្រមទាំងជាអ្នកធានាឯករាជ្យ អធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជា តាមព្រះរាជតួនាទីដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានកំណត់។

*សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ពីជំនួបសន្តិភាព ដល់និរន្តរភាពព្រះរាជបល្ល័ង្ក
ក្នុងរយៈពេលជាងកន្លះសតវត្សចុងក្រោយ កម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយយ៉ាងធំធេង ចាប់ពីរបបរាជានិយម មកសាធារណរដ្ឋខ្មែរ របបខ្មែរក្រហម របបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា និងរដ្ឋកម្ពុជា មុននឹងវិលត្រឡប់មករបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅឆ្នាំ១៩៩៣។

ក្នុងដំណើរនេះ ជំនួបប្រវត្តិសាស្ត្រ «សីហនុ–ហ៊ុន សែន» ឆ្នាំ១៩៨៧ និង១៩៨៨ បានរួមចំណែកបើកផ្លូវសម្រាប់ការចរចានយោបាយ ដែលបន្តរីកចម្រើនតាមរយៈការចូលរួមរបស់ភាគីខ្មែរផ្សេងៗ និងសហគមន៍អន្តរជាតិ រហូតដល់ការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១។
កិច្ចព្រមព្រៀងនោះបានបើកផ្លូវសម្រាប់ការស្តាររបបរាជានិយមនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ហើយការផ្ទេររាជ្យឆ្នាំ២០០៤ បានបង្ហាញពីការបន្តស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

ខួប២២ឆ្នាំនៃការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះករុណា ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី ដូច្នេះ មិនត្រឹមតែជាការរំលឹកព្រះរាជពិធីប្រវត្តិសាស្ត្រមួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការរំលឹកដល់ដំណើរដ៏លំបាកដែលកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ ដើម្បីស្តារសន្តិភាព និងបន្តស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រក្នុងរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ៕