(ភ្នំពេញ)៖ ថ្ងៃទី៩ វិច្ឆិកា គឺជាទិវាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏វិសេសវិសាលរបស់កម្ពុជា ដែលរំឭកពីខួបលើកទី៧៣ នៃទិវាបុណ្យឯករាជ្យជាតិ (៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣–៩ វិច្ឆិកា ២០២៦) និងថ្ងៃកំណើតផ្លូវការនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។

ទិវានេះក៏រំឭកពីមេរៀន ដ៏មានតម្លៃនៃការតស៊ូរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរជាច្រើនជំនាន់ ក្នុងការទាមទារឯករាជ្យ ការពារទឹកដី និងប្រើប្រាស់ការទូត ព្រមទាំងច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពជាតិ។

តើមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងនេះ មានសារៈសំខាន់យ៉ាងណាសម្រាប់កម្ពុជា ដែលកំពុងប្រឈមនឹងវិវាទព្រំដែនជាមួយថៃក្នុងឆ្នាំ២០២៦?

Fresh Exclusive សូមនាំមកជូននូវអត្ថបទវិភាគប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ស៊ីជម្រៅមួយ ដើម្បីរំឭកទិវាដ៏មានអត្ថន័យនេះ៖

ថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ គឺជាខួបលើកទី៧៣ នៃការទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញរបស់កម្ពុជាពីអាណានិគមបារាំង ក្រោមព្រះរាជបូជនីយកិច្ចរបស់សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ។ ថ្ងៃដដែលនេះ ក៏ជាថ្ងៃកំណើតផ្លូវការនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទផងដែរ។
ប៉ុន្តែ ប្រវត្តិនៃឯករាជ្យកម្ពុជា មិនមែនពាក់ព័ន្ធតែការតស៊ូរំដោះខ្លួនពីអាណានិគមបារាំងប៉ុណ្ណោះទេ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ កម្ពុជាក៏ធ្លាប់បាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីមួយចំនួននៅភាគពាយ័ព្យទៅឱ្យថៃ ក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៤១ ដែលជប៉ុនបានជួយសម្របសម្រួល និងដាក់សម្ពាធលើបារាំង។

ទឹកដីទាំងនោះ ត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់វិញតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៤៦ មុនកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញឆ្នាំ១៩៥៣។ ក្រោយមក កម្ពុជា ក៏បាននាំវិវាទប្រាសាទព្រះវិហារទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ និងទទួលបានសាលក្រមសំខាន់ៗនៅឆ្នាំ១៩៦២ និង២០១៣។
តើប្រវត្តិនៃការបាត់បង់ និងការទទួលទឹកដីត្រឡប់មកវិញ ព្រមទាំងជ័យជម្នះតាមផ្លូវច្បាប់អន្តរជាតិ បានផ្តល់មេរៀនអ្វីខ្លះដល់កម្ពុជាក្នុងការការពារអធិបតេយ្យភាពនាពេលបច្ចុប្បន្ន?

ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាក្នុងសតវត្សទី២០ បង្ហាញពីការតស៊ូជាច្រើនដំណាក់កាល ដើម្បីទទួលបានឯករាជ្យ និងការពារបូរណភាពទឹកដី។ ការតស៊ូទាំងនេះបានប្រើមធ្យោបាយខុសៗគ្នា ចាប់ពីការចរចា និងសន្ធិសញ្ញា ការទូតអន្តរជាតិ រហូតដល់ការដោះស្រាយវិវាទតាមតុលាការអន្តរជាតិ។

ទោះបីព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៩៤១ ឆ្នាំ១៩៤៦ ឆ្នាំ១៩៥៣ ឆ្នាំ១៩៦២ និងឆ្នាំ២០១៣ កើតឡើងក្នុងបរិបទនយោបាយខុសៗគ្នាក៏ដោយ ក៏ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ មានទំនាក់ទំនងជាមួយសំណួរគន្លឹះមួយ៖ តើកម្ពុជាអាចប្រើឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ សន្ធិសញ្ញា និងច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីការពារសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនដោយរបៀបណា?

*សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៤ និង១៩០៧ និងមូលដ្ឋានព្រំដែនកម្ពុជា–សៀម
មុនការទទួលបានឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៥៣ ព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងសៀម ត្រូវបានរៀបចំជាបន្តបន្ទាប់ តាមរយៈសន្ធិសញ្ញារវាងបារាំង ដែលគ្រប់គ្រងកម្ពុជាក្រោមរបបអាណាព្យាបាល និងព្រះរាជាណាចក្រសៀម។

សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៤ និងឆ្នាំ១៩០៧ មានសារៈសំខាន់ជាពិសេស ព្រោះបានកំណត់មូលដ្ឋានច្បាប់ និងភូមិសាស្ត្រសម្រាប់ព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ។

តាមសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៧ សៀមបានប្រគល់ការគ្រប់គ្រងលើតំបន់បាត់ដំបង សៀមរាប និងសិរីសោភ័ណ មកឱ្យបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនវិញ ជាថ្នូរនឹងការរៀបចំទឹកដីផ្សេងទៀត។

ទោះជាយ៉ាងណា សន្ធិសញ្ញាទាំងនេះ ក៏បានបន្សល់ទុកការបកស្រាយខុសគ្នាអំពីខ្សែព្រំដែននៅតំបន់ខ្លះ ជាពិសេសតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ។

*ឆ្នាំ១៩៤១៖ សង្គ្រាមបារាំង–ថៃ និងការបាត់បង់ទឹកដីខ្មែរមួយចំនួន
នៅឆ្នាំ១៩៤០ ក្រោយបារាំងបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប រដ្ឋាភិបាលថៃក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ផ្លេក ភិប៊ុនសង្គ្រាម (Plaek Phibunsongkhram) បានឆ្លៀតឱកាសទាមទារទឹកដីដែលសៀមធ្លាប់ផ្ទេរឱ្យបារាំង។

ជម្លោះនេះ បានបង្កជាសង្គ្រាមបារាំង–ថៃ ឆ្នាំ១៩៤០–១៩៤១។ ក្រោមការសម្របសម្រួល និងសម្ពាធរបស់ជប៉ុន អនុសញ្ញាទីក្រុងតូក្យូ ថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤១ បានតម្រូវឱ្យបារាំងផ្ទេរទឹកដីខ្មែរមួយចំនួននៅភាគពាយ័ព្យ រួមមានតំបន់បាត់ដំបង និងសិរីសោភ័ណ ទៅឱ្យថៃ ខណៈប្រាសាទអង្គរវត្ត នៅតែស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្ហាញថា ក្នុងពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី២ កំពុងធ្វើឱ្យសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោករងវិបត្តិ ថៃបានឆ្លៀតឱកាសពីភាពទន់ខ្សោយរបស់បារាំង និងការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ជប៉ុននៅអាស៊ី ដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីខ្មែរមួយចំនួន។

*កិច្ចព្រមព្រៀងវ៉ាស៊ីនតោនឆ្នាំ១៩៤៦ និងការប្រគល់ទឹកដីត្រឡប់
ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បរិបទនយោបាយអន្តរជាតិបានផ្លាស់ប្តូរ។ ជប៉ុនបានចាញ់សង្គ្រាម ហើយការផ្លាស់ប្តូរទឹកដី ដែលកើតឡើងក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ជប៉ុន ត្រូវបានពិនិត្យឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៦ បារាំង និងសៀម បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន សហរដ្ឋអាមេរិក។ មាត្រាទី១ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ បានលុបចោលអនុសញ្ញាទីក្រុងតូក្យូឆ្នាំ១៩៤១ និងកំណត់ឱ្យស្ដារស្ថានភាពទឹកដីដូចមុនការផ្លាស់ប្តូរនោះ។

ជាលទ្ធផល ថៃត្រូវប្រគល់ទឹកដីដែលបានទទួលនៅឆ្នាំ១៩៤១ ត្រឡប់ទៅអាជ្ញាធរបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនវិញ រួមមានទឹកដីនៅភាគពាយ័ព្យកម្ពុជា។ ការប្រគល់ទឹកដីនេះកើតឡើងនៅពេលកម្ពុជា មិនទាន់ទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញពីបារាំងនៅឡើយ។

ដូច្នេះ ការទទួលទឹកដីត្រឡប់ឆ្នាំ១៩៤៦ និងការទទួលឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៥៣ គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ពីរផ្សេងគ្នា ប៉ុន្តែមានទំនាក់ទំនងគ្នា ក្នុងប្រវត្តិនៃការកសាងរដ្ឋកម្ពុជាឯករាជ្យ។

*ព្រះរាជបូជនីយកិច្ច និងឯករាជ្យថ្ងៃទី៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣
ការទាមទារឯករាជ្យរបស់កម្ពុជា បានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលជាច្រើន ចាប់ពីការប្រកាសឯករាជ្យក្នុងបរិបទសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយបារាំងឆ្នាំ១៩៤៦ និងសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៤៩។

យោងតាមព្រះរាជសាររបស់សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ចុះថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣ ព្រះអង្គបានរំឭកពីដំណើរតស៊ូទាមទារឯករាជ្យដែលបានចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥។

ក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយ ព្រះអង្គបានដឹកនាំព្រះរាជបូជនីយកិច្ច ដោយប្រើការចរចាការទូត ការកៀរគរការគាំទ្រពីប្រជាជន និងសម្ពាធនយោបាយ ដើម្បីជំរុញឱ្យបារាំងផ្ទេរអំណាចដែលនៅសេសសល់មកកម្ពុជា។

នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ កម្ពុជាបានប្រារព្ធការទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញពីបារាំង។

ជ័យជម្នះនេះមិនមែនជាលទ្ធផលនៃការចរចាតែមួយលើកឡើយ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលនៃការតស៊ូជាបន្តបន្ទាប់ និងការប្រើឱកាសការទូតក្នុងបរិបទអន្តរជាតិដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរ។

*ថ្ងៃឯករាជ្យ និងកំណើតកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ
ថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ក៏ត្រូវបានកំណត់ជាថ្ងៃកំណើតផ្លូវការរបស់កងយោធពលខេមរភូមិន្ទផងដែរ។ ទោះបីកម្លាំងយោធាខ្មែរមានប្រវត្តិ និងការរៀបចំមុនឆ្នាំ១៩៥៣ ក៏ដោយ ការកំណត់ថ្ងៃកំណើតកងយោធពលខេមរភូមិន្ទឱ្យស្របនឹងថ្ងៃឯករាជ្យ បានបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងអធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋ និងសិទ្ធិក្នុងការរៀបចំកងកម្លាំងការពារជាតិដោយខ្លួនឯង។

កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ មានបេសកកម្មការពារឯករាជ្យ អធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងសន្តិសុខជាតិ ស្របតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់។

នៅថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ ក្រសួងការពារជាតិ បានរៀបចំពិធីអបអរសាទរខួបលើកទី៧៣ នៃថ្ងៃកំណើតកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ និងទិវាបុណ្យឯករាជ្យជាតិ ក្រោមអធិបតីភាពនាយឧត្តមសេនីយ៍ ទៀ សីហា ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ។

*សាលក្រម ICJ ឆ្នាំ១៩៦២ និងអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជាលើប្រាសាទព្រះវិហារ
ក្រោយកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៥៣ និងកងកម្លាំងបារាំងដកចេញពីតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ កងកម្លាំងថៃបានចូលកាន់កាប់ប្រាសាទនៅឆ្នាំ១៩៥៤ ដោយអះអាងថា ប្រាសាទស្ថិតក្នុងទឹកដីថៃ។ កម្ពុជាបានតវ៉ាតាមផ្លូវការទូត និងទាមទារឱ្យថៃដកកម្លាំងចេញ ប៉ុន្តែការទាមទារនោះមិនបានទទួលលទ្ធផល។

នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៩ កម្ពុជាបានប្តឹងថៃទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ)។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២ តុលាការបានសម្រេចដោយសំឡេង៩ទល់នឹង៣ ថា ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្នុងទឹកដីក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា និងតម្រូវឱ្យថៃដកកងកម្លាំងចេញពីប្រាសាទ ឬតំបន់ជិតប្រាសាទក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ព្រមទាំងប្រគល់វត្ថុបុរាណដែលអាជ្ញាធរថៃបានយកចេញពីប្រាសាទ ឬតំបន់ប្រាសាទចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ប្រសិនបើមាន។

ក្នុងការវិនិច្ឆ័យ តុលាការបានពិនិត្យសន្ធិសញ្ញាបារាំង–សៀមឆ្នាំ១៩០៤ ផែនទីឧបសម្ព័ន្ធទី១ និងការប្រព្រឹត្តរបស់ភាគីទាំងពីរ ដោយរកឃើញថា ថៃបានទទួលយកផែនទីដែលបង្ហាញប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។
សាលក្រមនេះបង្ហាញថា ការកាន់កាប់ដោយកម្លាំង មិនអាចជំនួសសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពដែលមានមូលដ្ឋានច្បាប់បានឡើយ ហើយសន្ធិសញ្ញា ផែនទី និងការប្រព្រឹត្តរបស់រដ្ឋ គឺជាភស្តុតាងសំខាន់ក្នុងការដោះស្រាយវិវាទទឹកដីតាមច្បាប់អន្តរជាតិ។

*សាលក្រមឆ្នាំ២០១៣ និងការបញ្ជាក់អធិបតេយ្យភាពកម្ពុជាលើតំបន់ជ្រោយភ្នំព្រះវិហារ
ក្រោយសាលក្រម ICJ ឆ្នាំ១៩៦២ វិវាទអំពីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទព្រះវិហារនៅតែបន្ត។ ជាពិសេស ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១១ ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងកងទ័ពកម្ពុជា និងថៃ បានវិវត្តទៅជាការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ បណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ របួស និងប្រជាពលរដ្ឋភៀសខ្លួន។

ក្នុងបរិបទនោះ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ កម្ពុជាបានស្នើឱ្យតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បកស្រាយសាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២ ដើម្បីបញ្ជាក់វិសាលភាពអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជាលើតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ។

នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ តុលាការ ICJ បានសម្រេចជាឯកច្ឆន្ទថា សាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២ បានកំណត់អធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជាលើតំបន់ជ្រោយភ្នំព្រះវិហារទាំងមូល (Promontory of Preah Vihear) តាមដែនកំណត់ដែលតុលាការបានបញ្ជាក់ និងថៃមានកាតព្វកិច្ចដកកងកម្លាំងយោធា នគរបាល ឬកម្លាំងផ្សេងទៀតរបស់ខ្លួនចេញពីតំបន់នោះ។

សាលក្រមនេះបានបញ្ជាក់បន្ថែមអំពីវិសាលភាពអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជាដែលសាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២ បានសម្រេច ប៉ុន្តែមិនមែនជាការកំណត់ព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃទាំងមូលឡើយ។

*មេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រសម្រាប់វិវាទព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ឆ្នាំ២០២៦
៧៣ឆ្នាំ ក្រោយការទទួលបានឯករាជ្យ កម្ពុជានៅតែប្រឈមនឹងបញ្ហាការពារអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដី ជាពិសេសក្នុងបរិបទវិវាទព្រំដែនជាមួយថៃ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រឆ្នាំ១៩៤១ និង១៩៤៦ បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងទឹកដីក្រោមឥទ្ធិពលសង្គ្រាម និងការចរចារវាងរដ្ឋ ខណៈសាលក្រម ICJ ឆ្នាំ១៩៦២ និង២០១៣ បង្ហាញពីតួនាទីរបស់ច្បាប់អន្តរជាតិ ក្នុងការការពារអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា។

ប៉ុន្តែវិវាទព្រំដែនមិនទាន់បញ្ចប់ឡើយ។ នៅឆ្នាំ២០២៥ ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងកងទ័ពកម្ពុជា និងថៃ បានផ្ទុះទៅជាការប្រយុទ្ធប្រដាប់អាវុធធ្ងន់ធ្ងរនៅខែកក្កដា និងខែធ្នូ។ ថៃថា បានប្រើយន្តហោះចម្បាំង និងអាវុធធុនធ្ងន់វាយប្រហារចូលទឹកដីកម្ពុជា បង្កការខូចខាតដល់ប្រាសាទព្រះវិហារ ប្រាសាទតាមាន់ធំ និងប្រាសាទតាក្របី ព្រមទាំងចូលកាន់កាប់តំបន់មួយចំនួនតាមព្រំដែន។ ក្នុងការឆ្លើយតប ភាគីថៃបានបដិសេធការចោទប្រកាន់របស់កម្ពុជា និងអះអាងថា ខ្លួនកំពុងការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។

ការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងការប្រយុទ្ធឆ្នាំ២០២៥ ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងរបាយការណ៍បេសកកម្មបច្ចេកទេស WHC–ICOMOS ដែលបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងឆ្នាំ២០២៦។ កម្ពុជាក៏បានបន្តតវ៉ាតាមផ្លូវការទូត និងយន្តការច្បាប់ ចំពោះសកម្មភាពដែលខ្លួនចាត់ទុកថាជាការរំលោភអធិបតេយ្យភាព និងការកាន់កាប់ទឹកដីខុសច្បាប់។

ក្នុងស្ថានការណ៍ដែលសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិកំពុងប្រឈមភាពមិនច្បាស់លាស់ និងការប្រកួតប្រជែងរវាងមហាអំណាច មេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រនេះរំឭកថា ការកាន់កាប់ទឹកដីដោយកម្លាំងមិនអាចបង្កើតអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់ដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។ ការការពារទឹកដីត្រូវការទាំងសមត្ថភាពការពារជាតិ ភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រ ការទូត និងច្បាប់អន្តរជាតិ។

នេះជាមេរៀនដែលកម្ពុជាអាចយកមកអនុវត្តក្នុងការបន្តការពារឯករាជ្យ អធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីរបស់ខ្លួនដោយសន្តិវិធី។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ពីឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់ការការពារអធិបតេយ្យភាពឆ្នាំ២០២៦
ខួប៧៣ឆ្នាំនៃឯករាជ្យជាតិ និងថ្ងៃកំណើតកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ រំឭកពីការតស៊ូរបស់កម្ពុជាក្នុងការទាមទារឯករាជ្យ និងការពារបូរណភាពទឹកដី។ ពីការទទួលទឹកដីត្រឡប់ឆ្នាំ១៩៤៦ ព្រះរាជបូជនីយកិច្ចឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់សាលក្រម ICJ ឆ្នាំ១៩៦២ និង២០១៣ ប្រវត្តិសាស្ត្របង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃការទូត និងច្បាប់អន្តរជាតិ។

ក្នុងបរិបទវិវាទព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃឆ្នាំ២០២៦ និងភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោក មេរៀននេះកាន់តែមានសារៈសំខាន់។

ឯករាជ្យបានមកពីការតស៊ូ ប៉ុន្តែការថែរក្សាអធិបតេយ្យភាព ត្រូវការសាមគ្គីភាពជាតិ សមត្ថភាពការពារខ្លួន ការទូត និងច្បាប់អន្តរជាតិ។ កម្លាំងអាចកាន់កាប់ទឹកដី ប៉ុន្តែមិនអាចបង្កើតសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់ដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។

នេះជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រដែលកម្ពុជាត្រូវបន្តយកចិត្តទុកដាក់ ដើម្បីការពារឯករាជ្យ និងបូរណភាពទឹកដីសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ៕