(ភ្នំពេញ)៖ ៣៥ឆ្នាំមុន គឺនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងព្រះមហេ សី បានយាងវិលត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញ ក្រោយគង់និរទេសអស់ជាច្រើនឆ្នាំ។ តើព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនោះ កើតឡើងដោយរបៀបណា? តើអ្នកណាបានអមព្រះរាជដំណើរ ហើយព្រឹត្តិការណ៍ពេលនោះ មានអត្ថន័យអ្វីសម្រាប់កម្ពុជានាពេលបច្ចុប្បន្ន?

Fresh Exclusive មានសេចក្តីរាយការណ៍ស្រាវជ្រាវជូនដូចតទៅ៖

ថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ គឺជាខួបលើកទី៣៥ នៃព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍របស់សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងព្រះមហេសី មកកាន់មាតុភូមិវិញ ក្រោយការគង់និរទេសអស់រយៈពេលជិត១៣ឆ្នាំ។ ព្រះរាជដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ បានកើតឡើងត្រឹមតែ២២ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ ដែលបានបើកផ្លូវឱ្យកម្ពុជាឈានឆ្ពោះទៅរកការផ្សះផ្សាជាតិ និងការស្តាររបបរាជានិយមឡើងវិញ។

៣៥ឆ្នាំក្រោយមក ខួបប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ បានមកដល់ចំពេលដែលកម្ពុជាកំពុងរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី២០ នៅរាជធានីភ្នំពេញ និងត្រៀមទទួលថ្នាក់ដឹកនាំអន្តរជាតិនានា រួមទាំងប្រធានាធិបតីបារាំង លោក Emmanuel Macron ខណៈកម្ពុជាកំពុងប្រឈមនឹងវិវាទព្រំដែនជាមួយប្រទេសថៃ។

ការជួបប្រសព្វនៃព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ បានរំលេចសំណួរប្រវត្តិសាស្ត្រមួយថា៖ តើអ្នកណាបានអមព្រះរាជដំណើរសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ យាងវិលត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញ ហើយតើមេរៀននៃការផ្សះផ្សាជាតិឆ្នាំ១៩៩១ អាចផ្តល់អ្វីខ្លះដល់កម្ពុជាក្នុងការការពារសន្តិភាព និងអធិបតេយ្យភាពជាតិនៅឆ្នាំ២០២៦?

*ពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៩១
របបរាជានិយមកម្ពុជាបានដួលរលំនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ នៅពេលដែលសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ កំពុងគង់នៅបរទេស ហើយរដ្ឋសភា បានបោះឆ្នោតដកព្រះអង្គចេញពីតំណែងប្រមុខរដ្ឋ។ ក្រោយមក កម្ពុជាបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាមស៊ីវិល របបខ្មែរក្រហម និងជម្លោះនយោបាយប្រដាប់អាវុធជាបន្តបន្ទាប់។

ការដួលរលំរបបខ្មែរក្រហមនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ បានបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់របបប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុន្តែមិនទាន់បញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងការបែងចែកនយោបាយនៅកម្ពុជាឡើយ។
នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ការផ្លាស់ប្តូរបរិយាកាសនយោបាយអន្តរជាតិ និងការចាប់ផ្តើមចរចារវាងភាគីខ្មែរបានបង្កើតឱកាសថ្មីសម្រាប់សន្តិភាព។

ជំនួបរវាងសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន នៅប្រទេសបារាំង ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ និងខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៨ បានក្លាយជាដំណាក់កាលសំខាន់នៃដំណើរការចរចា។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះ រួមជាមួយការចូលរួមរបស់ភាគីខ្មែរផ្សេងទៀត និងការគាំទ្រពីអន្តរជាតិ បានឈានទៅដល់កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១។

*តើអ្នកណាដង្ហែរព្រះបរមរតនកោដ្ឋ និងព្រះមហេសីពីទីក្រុងប៉េកាំង?
នៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងព្រះមហេសី បានយាងត្រឡប់ពីទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន មកកាន់រាជធានីភ្នំពេញ តាមយន្តហោះពិសេស។

អ្នកដែលបានអញ្ជើញទៅអមព្រះរាជដំណើរនោះ រួមមានសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋកម្ពុជានាពេលនោះ និងសម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត ប៊ុន រ៉ានី ហ៊ុន សែន។

នៅពេលយន្តហោះចុះចតនៅអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង ព្រះរាជដំណើរត្រូវបានទទួលស្វាគមន៍ដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល ព្រះសង្ឃ និងប្រជាពលរដ្ឋជាច្រើនពាន់នាក់។ ពីអាកាសយានដ្ឋានមកកាន់ព្រះបរមរាជវាំង សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានគង់លើរថយន្ត Chevrolet Impala ឆ្នាំ១៩៦៣ ជាមួយសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ខណៈព្រះមហេសី និងសម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធ បណ្ឌិត ប៊ុន រ៉ានី ហ៊ុន សែន បានធ្វើដំណើរតាមរថយន្តផ្សេងមួយទៀត។

ព្រះរាជដំណើរនោះ មិនត្រឹមតែជាការវិលត្រឡប់របស់អតីតព្រះមហាក្សត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជានិមិត្តរូបនៃការចាប់ផ្តើមផ្សះផ្សារវាងអតីតគូបដិបក្ខ ដែលធ្លាប់ប្រឈមមុខគ្នាក្នុងសង្គ្រាម។

*ពីព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៩១ ដល់ការស្តាររបបរាជានិយមឆ្នាំ១៩៩៣
ព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍ថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ បានបើកទំព័រថ្មីមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ក្រោយការរៀបចំការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា (UNTAC) សភាធម្មនុញ្ញបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា និងប្រកាសឱ្យប្រើនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានស្តាររបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញឡើងវិញ ហើយសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិសាជាថ្មី។

ក្នុងដំណើរការនោះ សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងសម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការរៀបចំរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ និងការអនុវត្តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។

ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៩៩១ និងឆ្នាំ១៩៩៣ បង្ហាញថា ការស្តាររបបរាជានិយមមិនមែនកើតឡើងដោយឯកឯងទេ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលនៃដំណើរការចរចា ជាពិសេសជំនួបកំពូលសីហនុ-ហ៊ុន សែន ដែលមានជាបន្តបន្ទាប់ ការសម្របសម្រួលនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋឡើងវិញ។

*ខួប៣៥ឆ្នាំ ចំពេលកម្ពុជាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី២០
នៅឆ្នាំ២០២៦ ខួបនៃព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍បានមកដល់ចំពេលដែលកម្ពុជាកំពុងរៀបចំព្រឹត្តិការណ៍ការទូតអន្តរជាតិដ៏សំខាន់មួយ។ កិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី២០ គ្រោងប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី១៥ និង១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ នៅរាជធានីភ្នំពេញ ដោយមានកិច្ចប្រជុំថ្នាក់រដ្ឋមន្ត្រីនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា និងសកម្មភាពពាក់ព័ន្ធក្នុងរយៈពេលជុំវិញកិច្ចប្រជុំ។ ប្រធានបទនៃកិច្ចប្រជុំគឺការវិនិយោគឡើងវិញលើសន្តិភាព ដើម្បីវិបុលភាពរួម និងស្ថិរភាពយូរអង្វែង។

ការជួបប្រសព្វនៃកាលបរិច្ឆេទនេះមានអត្ថន័យជាពិសេស ព្រោះប្រទេសបារាំងធ្លាប់ជាទីតាំងនៃជំនួបចរចា សីហនុ–ហ៊ុន សែន ឆ្នាំ១៩៨៧ និង១៩៨៨ ហើយទីក្រុងប៉ារីសក៏ជាទីកន្លែងចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៩១ ផងដែរ។
ជាងបីទសវត្សរ៍ក្រោយមក កម្ពុជាបានក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះនៃវេទិកាពហុភាគី ដែលមានការចូលរួមពីប្រទេស និងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនក្នុងសហគមន៍ហ្វ្រង់កូហ្វូនី។

លើសពីនេះ ប្រធានាធិបតីបារាំង លោក Emmanuel Macron និងភរិយា គ្រោងបំពេញទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅកម្ពុជា ពីថ្ងៃទី១៤ ដល់ថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា តបតាមព្រះរាជអញ្ជើញរបស់ព្រះករុណា ព្រះបាទ នរោត្តម សីហមុនី។ លោក Macron គ្រោងជួបព្រះមហាក្សត្រ ប្រធានព្រឹទ្ធសភា សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងនាយករដ្ឋមន្ត្រី សម្តេចបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត។

ទស្សនកិច្ចនេះផ្តល់ឱកាសដល់កម្ពុជា និងបារាំងក្នុងការពង្រឹងទំនាក់ទំនងការទូត សេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការផ្សេងៗទៀត។

ក្នុងន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រទេសបារាំងដែលធ្លាប់ជាទីកន្លែងចរចាស្វែងរកសន្តិភាពរបស់កម្ពុជា បានក្លាយជាដៃគូការទូតដ៏សំខាន់មួយនៅពេលដែលកម្ពុជាកំពុងប្រើប្រាស់វេទិកាអន្តរជាតិ ដើម្បីពង្រឹងតួនាទីរបស់ខ្លួនក្នុងតំបន់ និងពិភពលោក។

*ពីការផ្សះផ្សាជាតិឆ្នាំ១៩៩១ ដល់វិវាទព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃឆ្នាំ២០២៦
ខណៈកម្ពុជា កំពុងរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី២០ ប្រទេសនេះក៏កំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីតាមបណ្តោយព្រំដែនជាមួយថៃផងដែរ។

ជម្លោះប្រដាប់អាវុធឆ្នាំ២០២៥ បានបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ របួស ប្រជាពលរដ្ឋរាប់សែននាក់ភៀសខ្លួន និងការខូចខាតប្រាសាទបុរាណខ្មែរ ដោយសារការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយយន្តហោះថៃ។ ទោះមានបទឈប់បាញ់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ក៏ដោយ វិវាទនៅតែបន្ត ខណៈកងទ័ពថៃនៅតែបន្តកាន់កាប់តំបន់មួយចំនួនក្នុងទឹកដីកម្ពុជាមិនព្រមដកចេញឡើយ។

ទោះបីការផ្សះផ្សាជាតិឆ្នាំ១៩៩១ និងវិវាទព្រំដែនឆ្នាំ២០២៦ មានលក្ខណៈខុសគ្នា ក៏បទពិសោធន៍ប្រវត្តិសាស្ត្របង្ហាញថា ការចរចា ការអត់ធ្មត់ និងយន្តការអន្តរជាតិ មានសារៈសំខាន់ក្នុងការដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។

សម្រាប់វិវាទជាមួយថៃ កម្ពុជាអាចបន្តផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាបារាំង–សៀម ឆ្នាំ១៩០៤ និង១៩០៧ ផែនទីពាក់ព័ន្ធ សាលក្រមតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ឆ្នាំ១៩៦២ និងការបកស្រាយឆ្នាំ២០១៣ ក្នុងដែនអនុវត្តរបស់សាលក្រមទាំងនោះ ព្រមទាំងអនុស្សរណៈយោគយល់ឆ្នាំ២០០០ និងយន្តការ JBC ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយស្របច្បាប់អន្តរជាតិ។

មេរៀនសំខាន់ពីឆ្នាំ១៩៩១ គឺ ការការពារអធិបតេយ្យភាពជាតិ មិនអាស្រ័យតែលើកម្លាំងយោធាទេ ប៉ុន្តែត្រូវការឯកភាពជាតិ ភស្តុតាងច្បាប់ និងការទូតប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។

*បេតិកភណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបេសកកម្មរបស់កម្ពុជាជំនាន់ថ្មី
ព្រះរាជមាតុភូមិនិវត្តន៍ថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃការចងចាំរួមរបស់ប្រជាជាតិកម្ពុជា។ ព្រះរាជដំណើរនោះបានបង្ហាញពីលទ្ធភាពនៃការផ្លាស់ប្តូរពីការប្រឈមមុខដោយអាវុធ មករកការចរចានយោបាយ និងការស្ថាបនាស្ថាប័នជាតិ។

សម្រាប់កម្ពុជាឆ្នាំ២០២៦ បេតិកភណ្ឌនេះអាចផ្តល់មេរៀនយ៉ាងហោចណាស់បី៖ ការរក្សាឯកភាពជាតិពេលប្រឈមនឹងវិបត្តិ ការប្រើប្រាស់ច្បាប់និងការទូតក្នុងការដោះស្រាយវិវាទ និងការពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយដៃគូអន្តរជាតិដោយមិនបោះបង់ផលប្រយោជន៍ជាតិ។

ការរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី២០ អាចជាឱកាសមួយសម្រាប់កម្ពុជាបង្ហាញពីសមត្ថភាពការទូត និងពន្យល់ដល់ដៃគូអន្តរជាតិអំពីការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះសន្តិភាព និងការគោរពច្បាប់អន្តរជាតិ។

បើទោះបីកិច្ចប្រជុំហ្វ្រង់កូហ្វូនី មិនមែនជាយន្តការកាត់សេចក្តីវិវាទព្រំដែនក៏ដោយ តួនាទីសំខាន់របស់កិច្ចប្រជុំកំពូលនេះ គឺបង្កើតឱកាសសម្រាប់ការសន្ទនា ការពង្រឹងទំនាក់ទំនង និងការគាំទ្រគោលការណ៍ដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី។

*សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ៣៥ឆ្នាំក្រោយ ពីការវិលត្រឡប់របស់ព្រះមហាក្សត្រ ដល់ការការពារសន្តិភាពជាតិ
ថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩១ គឺជាថ្ងៃដែលសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងព្រះមហេសី បានយាងវិលត្រឡប់មកកាន់មាតុភូមិវិញ ដោយមានសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងសម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធ បណ្ឌិត ប៊ុន រ៉ានី ហ៊ុន សែន អមព្រះរាជដំណើរពីទីក្រុងប៉េកាំង។

៣៥ឆ្នាំក្រោយមក កម្ពុជាបានឈានមកដល់ដំណាក់កាលថ្មីមួយ ដែលប្រទេសកំពុងរៀបចំទទួលមេដឹកនាំអន្តរជាតិក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនី ខណៈនៅតែមានបញ្ហាព្រំដែនជាមួយប្រទេសជិតខាងដែលត្រូវដោះស្រាយ។

ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងពីរ មានបរិបទខុសគ្នា ប៉ុន្តែបង្ហាញពីតម្រូវការរួមមួយ គឺការរក្សាសន្តិភាពតាមរយៈការចរចា ការទូត និងការគោរពច្បាប់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រឆ្នាំ១៩៩១ បង្ហាញថា អតីតគូបដិបក្ខអាចឈានទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងបាន ទោះបីធ្លាប់មានការប្រឈមមុខគ្នាយ៉ាងជ្រាលជ្រៅក៏ដោយ។

សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៦ បញ្ហាប្រឈមគឺរបៀបដែលកម្ពុជាអាចប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍នៃសន្តិភាព និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងសុវត្ថិភាពប្រជាពលរដ្ឋ។

មេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរចងចាំគឺ៖ សន្តិភាពអាចកើតចេញពីការចរចា ប៉ុន្តែការរក្សាសន្តិភាពឱ្យស្ថិតស្ថេរ ត្រូវការឯកភាពជាតិ ការគោរពច្បាប់ និងការទូតដែលមានប្រសិទ្ធភាព៕